Brjóstagjöf

Ungabarn og brjóstagjöf

Brjóstagjöf er það ferli þegar ungbarn nærist á brjóstamjólk sem það sýgur sjálft úr brjóstum mjólkandi konu, oftast móður sinnar, en ekki úr pela eða öðru íláti. Á meðgöngu myndast hormón sem örva mjólkurgöng og kirtla í bróstum konu og við fæðingu byrja brjóstin að framleiða þykkan gulan vökva, colostrum sem er fyrsta mjólkin. Þessi mjólk inniheldur enga feiti og lítið af kolefnum en hins vegar mótefni frá líkama móður. Þessi mótefni hjálpa ófullþroska ónæmiskerfi nýbura.

Hvernig á að gefa brjóst

Þegar barn er lagt á brjóst þá skiptir miklu máli að hin nýbakaða móðir leggi barnið rétt á brjóst. Barnið þarf að opna munninn vel, tungan, neðri vör og hakan eiga að snerta brjóstið fyrst og liggja við ystu mörk vörtubaugsins. Geirvarta móður þarf að vísa upp í góm barns. Eitt gott ráð til þess að barnið taki brjóst rétt er að klípa um brjóstið, er stundum kallað hamborgaratakið.

Ef móðir finnur fyrir sársauka þegar hún er búin að leggja barn á brjóst og það byrjað að sjúga þá er það merki um að barnið taki geirvörtuna ekki rétt. Þá þarf móðir að losa barnið af brjósti með því að setja fingur upp í munn barnsins.

Barn að drekkar úr brjósti móður sinnar

Vandamál tengd brjóstagjöf

Í byrjun brjóstagjafar geta komið upp margs konar vandamál og þá er hægt að leita til smábarnaverndar eða starfsfólks ungbarnaeftirlit og fengið góð ráð.

Vandmál sem geta komið upp eru meðal annars verkir, stálmi, sárar geirvörtur, sýking og hræðsla við að framleiða ekki næga mjólk til að fæða barnið. Eins getur of mikil mjólkurframleiðsla verið vandamál því þá upplifir konan mikinn þrýsting, stálmi getur myndast og meiri hætta er á brjóstabólgu.

Verkir og sárar gervörtur geta myndast þegar barnið nær ekki réttu taki á geirvörtunni eða sýgur kröftuglega en flestir eru sammála um að það sé eðlilegt fyrstu vikuna. Viðmið er ef verkir vara lengur en fyrstu vikuna þá getur verið um frekari vandamál að ræða og þarf þá að leita til fagaðila.

Of lítil mjólk er einn mesti áhrifavaldurinn á ánægju móður með brjóstagjöf og þá ákvörðun um að hætta með barnið á brjósti. Í flestum tilvikum er ráðið að gefa oftar brjóst til að auka framleiðslu mjólkur.

Of mikil mjólkurframleiðsla er sjaldgæfari en of lítil mjólkurframleiðsla. Meðferð við þessum kvilla getur verið sú að móðirin mjólki sig áður en hún gefur barninu, annað ráð er að gefa annað brjóstið nokkrum sinnum í röð.

Stálmi í brjóstum er talinn eðlilegur á fyrstu sex vikunum og telst ekki til vandamála. Ef brjóstin eru hins vegar hörð, geirvartan innfallin og verkir miklir er besta ráðið að losa reglulega vel úr brjóstinu, í mjaltavél eða láta barnið drekka vel úr því.

Næring og brjóstagjöf

Næring móður með barn á brjósti

Þegar móðir er með barn á brjósti deilir hún næringunni með barninu sínu. Óróleiki og svefnleysi barna getur stafað af fæðu sem móðirin hefur neytt og berst til barnsins með brjóstamjólkinni.

Þó er ekki talið æskilegt að mjólkandi mæður forðist einhverjar ákveðnar fæðutegundir, heldur verður hver og ein að fylgjast með því hvort tenging sé milli óróleika barnsins og ákveðinnar fæðu sem móðirin hefur neytt. Þær fæðutegundir sem algengt er að valdi óróleika hjá börnum eru til dæmis hvítlaukur, laukur, sterkur og kryddaður matur og koffíndrykkir. Auðvelt er að fá næringasnauða orku úr óhollri fæðu en sú orka nýtist hvorki móður né barni, því er farsælast fyrir konur með barn á brjósti að neyta fjölbreyttrar fæðu og huga fremur að næringagildi fæðunnar heldur en að auka inntöku hitaeininga. Best er að borða litla skammta af próteinríkri fæðu á um það bil 2-3 stunda fresti.

Brjóstamjólk er úr næringarefnum í blóðrás móðurinnar. Brjóstamjólk hefur rétt magn af fitu, sykri, vatni og próteini sem er nauðsynlegt fyrir vöxt barnsins. Við brjóstagjöf notar móðirin að meðaltali um 500 hitaeiningar á dag og það hjálpar henni að léttast eftir fæðingu.

Næring samhliða brjóstagjöf

Almennt er talað um að fyrstu sex mánuðina þurfi börn enga aðra næringu en brjóstamjólk og jafnvel stundum talað um að önnur fæða sé lélegri kostur. Þegar börn eru orðin mánaðargömul er mælt með að þeim séu gefnir AD dropar eða önnur sambærilega olía sem inniheldur nauðsynlegar fitusýrur.

Ef börn þurfa ábót við brjóstamjólkina fyrstu fjóra mánuðina er mælt með að gefa þeim ungbarnaþurrmjólk. Ef brjóstamjólkin dugar ekki til að metta barnið er kominn tími til að gefa fasta fæðu samhliða brjóstagjöf. Þá er ráðlagt að byrja á að gefa létta grauta, til dæmis vatnsblandaðan hrísmjölsgraut. Smá saman er farið að gefa fjölbreyttari fæðu og auka smátt og smátt við fæðuskamtana. Gott er að hafa barnið á brjósti þar til fæðan er orðin fjölbreytt og regluleg sé það mögulegt. Til eru margskonar upplýsingar um fæðutegundir sem henta vel fyrir ungabörn, því er gott að undirbúa sig og afla sér upplýsingar um hvaða fæðutegundir henta best fyrir ungabörn.

Brjóstagjöf og getnaðarvarnir

Samkvæmt rannsóknum getur brjóstagjöf verið 98-100% örugg getnaðarvörn. Til þess að ná þessu öryggi þarf að uppfylla þrjú skilyrði:

• Tíðablæðingar eru ekki byrjaðar á ný (blæðingar á fyrstu átta vikunum eru ekki taldar vera tíðablæðingar).
• Barnið fær ekki reglulega ábót og ekki líða meira en fjórir tímar á milli gjafa á daginn eða sex tímar á nóttunni (barnið er eingöngu eða nær eingöngu á brjósti).
• Barnið er ekki eldra en sex mánaða.

Ef eitthvert af þessum skilyrðum er ekki uppfyllt er ekki hægt að treysta á brjóstagjöf sem getnaðarvörn en séu öll skilyrðin uppfyllt er talið að brjóstagjöf sé mjög örugg getnaðarvörn. Hægt er að taka getnaðarvarnarpillu sem hentar vel konum með barn á brjósti. Pillan heitir Cerazette og er gestagentafla sem inniheldur prógestagenið desógestrel.

Að venja barn af brjósti

Þegar venja á barn af brjósti er gott að taka út eina gjöf í einu. Við það minnkar mjólkurframleiðslan smám saman og barnið fer að fá eina og eina máltíð í staðinn fyrir brjóstið. Hver móðir metur fyrir sig hvenær það hentar henni og barninu hennar að hætta brjóstagjöf.

Heimildir

• Vefsíða Lyfja.is 2008; Jóna Valdís Ólafsdóttir, lyfjafræðingur
• Vefsíðan Ljósmóðir.is
• Lokaritgerð til BS prófs í hjúkrunarfræði. Höfundar Anna Margrét Einarsdóttir og Helga Guðmundsdóttir Bender (2009).
• Vefsíða heilsubót.is
• Þóra Sigurðardóttir. (2010). Foreldrahandbókin. Reykjavík: Salka.
• Fyrirmynd greinarinnar var „Breastfeeding“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 17. apríl 2012.