Bærinn undir sandinum
Bærinn undir sandinum (sem er þekktari meðal forleifafræðinga undir danska nafninu Gården under Sandet - GUS) er eitt merkasta uppgraftrarsvæði og fornleifafundur á Grænlandi. Svæðið er á hárri sléttu fáeina kílómetra frá jaðri skriðjökulsins innst í Ameralikfirðinum, sem norrænir Grænlendingar nefndu Lýsufjörð í Vestribyggð. Árið 1990 fundu tveir hreindýraveiðimenn allmikla tilhöggna timburstokka stinga þar út úr árbakka. Það leiddi til mikillar starfsemi fornleifafræðinga næstu árin og var grafið þar á hverju sumri á árunum 1991 til 1996. Kom í ljós að timburstokkarnir höfðu verið uppistöður í húsabyggingu af norrænni gerð. Höfðu húsin horfið undir margra metra þykkt lag af sandi og var nafnið dregið af því.
Uppgröfturinn sýndi fram á að þar hafði verið búið frá því um miðja elleftu öld og langt fram á þá fjórtándu. Elsta húsið hafði verið langhús sem snemma hafði brunnið. Síðan tók við húsabygging með stöðugum viðbótum og umbyggingum þar til bærinn var yfirgefinn. Fljótlega eftir það hafði hann fyllst af sandi sem barst fram í jökulhlaupi.
Á þeim tíma sem bærinn var í byggð var hann umbyggður að minnsta kosti átta sinnum, stækkaður og minnkaður, vistarberum bætt við eða tekin burt. Höfðu verið í bænum samanlagt 63 herbergi og aðrar vistarverur á þessu tímaskeiði. Byggingarefnið var torf og steinn fyrir utan timbur. Hægt var að sjá á maðkaáti að megnið af timbrinu hafði verið rekaviður. Voru íveruhús íbúa, skemmur, vinnustofur og gripahús sambyggð, húsagerðin var því öll áþekk torfhúsum á Íslandi.
Húsdýr voru allmörg á bænum en gripahúsin voru af ýmsum stærðum á búsetutímanum og þau stærstu sennileg elst. Þar voru kindur, geitur, kýr, hestar og hundar. Beinafundir sýna hins vegar að megnið af kjötmeti kom af veiðidýrum, selum og hreindýrum en húsdýr höfð til mjalta og fyrir ullina. Stórar trétunnur sýndu að greinilegt var að gerðar voru ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum. Húsamýs voru fjölmargar, þar að auki mátti finna leifar af höfuðlús og sníkjudýrum sem einkum leggjast á skeppnur, enda fundust margar greiður og lúsakambar.
Ullarnýting var mikilvæg og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, halasnældur, snældasnúður og tvinningarsnældur og vaðmálsbúta hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum vefstól 140 cm breiðum og yfir 90 kljásteinar.
Íbúar virðast haf verið trúræknir, víða má sjá krossmörk ristuð í tré og einnig nokkra minni krossa. Rúnakunnátta virðist einnig hafa verið nokkur á öllum ábúðartímanum, má sjá rúnaristur á mörgum áhöldum og öðrum hlutum. Þar á meðal má sjá að á bænum hefur búið einn Barður, tveir með nafnið Þór og ein Björk. Talsvert hefur fundist af leikföngum, sérlega útskornum fuglum og dýrum. Einnig haganlega útskornar hirslur og fjalir og nokkrar teikningar ristaðar á fjalir. Sú merkilegasta af beisluðu hreindýri sem þykir benda til þess að íbúar hafi tamið hreindýr.
Uppgröfturinn á Bænum undir sandi hefur gefið einstaka innsýn í líf norrænna manna á Grænlandi á miðöldum og sýnt að það var í flestum atriðum nauðalíkt lífi annarra norrænna manna við strendur Norður-Atlantshafs.
Heimildir [breyta]
- Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. Berglund, Joel. Omkring dagliglivet på Gården under Sandet.
- Grønlands forhistorie, red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5
- Á hjara veraldar, Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið 2005, ISBN 9979-9636-8-9
