Zazen

Zazen (坐禅) er japanskt orð sem þýðir „sitjandi hugleiðsla“ (Za = sitjandi, Zen = hugleiðsla). Zazen er hugleiðsluform sem er kjarninn í iðkun Zen, sem er form búddisma upprunin í Kína en þekktast í japanskri mynd. Japanska hugtakið fyrir hugleiðslu er 瞑想 (meisō), en zazen er notað yfir allar gerðir af sitjandi búddískri hugleiðslu.

Orðið Zen kemur frá sanskrít orðinu „Dhyana“, hugleiðsla *^[1], sem þegar það kom til Kína varð að „Chán“ og síðar í Kóreu var það umritað hljóðfræðilega sem „Seon“ og barst að lokum til Japans, þar sem umritun þess er núverandi orð Zen. Á Vesturlöndum hugtakið langoftast notað í þessari japönsku útgáfu.

Ætluð áhrif

Líkur eru á að zazen bæti geðheilsu með því að bæta almenna vellíðan, vinna gegn streitu og minnki svefnþörf.^[2] Zen búddistar álíta einnig að zazan geti leitt til satori, uppljómunar.^[3]

Iðkun

Zazen er einbeitingaræfing sem má fremja á mismuni hátt. Zazen er oftast iðkað í sitjandi stöðu en það er hægt að iðka zazen í öðrum stellingum.

Algengar sitjandi stellingar

Lótus (eða „fullur lótus“): hægri fótur hvílir á vinstra læri og öfugt.

Hálfur lótus: annar fótur á gagnstæðu læri, hinn undir gagnstæðu læri.

Fjórðungs lótus: annar fótur á gagnstæðu kálfanum, hinn undir.

„Búrmískur“: fæturnir hvíla á gólfinu og benda að gagnstæðu hné. Annar ökklinn fyrir framan hinn.

Seiza: maður „situr á hnjánum“.

Sitjandi á stól: bakið er ekki hallað að bakinu, fæturnir á gólfinu.

Í öllum sitjandi stellingum er bakið haldið beint og hendurnar í kjöltu, vinstri höndin er sett í hægri, með lófana upp, og þumalfingursoddarnir snertast þannig að sporöskjulag myndast á milli þumalfingrarna og lófans ^[4]

Hagnýt ráð

Það er mjög mikilvægt að vera kyrr á meðan á zazen stendur og ekki klóra sér eða breyta sitjandi stöðu.

„Auðveldasta“ æfingin, sem venjulega er ráðlögð fyrir byrjendur, er að telja andardráttinn; telja „einn“, næsta útöndun sem „tvo“ og svo framvegis. Þegar talið hefur verið upp að tíu er byrjað upp á nýtt frá einum. Það er hægt að smám saman auka erfiðleikastigið með því að skipta yfir í að telja aðeins útöndunina, ekki telja heldur bara fylgja andardrættinum, eða bara vera meðvitaður (sem kallast shikan-taza á japönsku).

Zazen á Íslandi

Trúfélagið Zen á Íslandi, Nátthagi stundar Zazenhugleiðslu. Félagið fylgir hefð Sótó zen

Tilvísanir

↑ Lopez Jr Buswell (2014). The Princeton Dictionary of Buddhism. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-15786-3.
↑ Mieczyslaw Pokorski; Anna Suchorzynska (2018). Psychobehavioral Effects of Meditation 2018. National Library of Medicine.
↑ David G. Starlyte https://www.intechopen.com/chapters/1206041 (2025). The Realisation of Emptiness in Zen Satori: A Narrative Review Úr: Happiness and the Psychology of Enlightenment - An Investigation into Methods and Results. IntechOpen. ISBN 978-0-85014-861-9.
↑ „Zazen Instructions“. Zen Mountain Monastery.

[1] Lopez Jr Buswell (2014). The Princeton Dictionary of Buddhism. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-15786-3.

[2] Mieczyslaw Pokorski; Anna Suchorzynska (2018). Psychobehavioral Effects of Meditation 2018. National Library of Medicine.

[3] David G. Starlyte https://www.intechopen.com/chapters/1206041 (2025). The Realisation of Emptiness in Zen Satori: A Narrative Review Úr: Happiness and the Psychology of Enlightenment - An Investigation into Methods and Results. IntechOpen. ISBN 978-0-85014-861-9.

[4] „Zazen Instructions“. Zen Mountain Monastery.

[1]

[2]

[3]

[4]