Yrki (grasafræði)
Yrki er ræktunarafbrigði („kvæmi“ er stundum notað sem samheiti) af plöntutegund eða plöntustofni sem hefur verið valið til ræktunar vegna sérstakra eiginleika, svo sem mikillar uppskeru, bragðgæða eða blómafegurðar. Flest yrki verða til vegna markvissra ræktunaraðferða mannfólks, en sum spretta upp frá villtum plöntum sem hafa sérstök einkenni.
Vinsælar garðplöntur á borð við rósir og liljur eru yfirleitt yrki sem hafa þróast með garðyrkju fyrir fallega garða.[1] Á sama hátt eru plöntur ræktaðar í landbúnaði alfarið yrki sem hafa verið þróuð til að auka uppskeru, bragð eða mótvægi gegn sjúkdómum. Með tilkomu erfðatækninar á 1970 áratugnum og aukinnar notkunar þess í þróun ræktunarafbrigða á 1980 áratugnum þá hafa verið mjög fáar villtar plöntur notaðar í matjurtaræktun í dag. Trjárækt notast einnig við sérvalin yrki til að auka gæði og magn timburs.
Yrkisnöfn
[breyta | breyta frumkóða]Nöfn yrkja eru valin og skráð samkvæmt reglum ICNCP („International Code of Nomenclature for Cultivated Plants“ eða einfaldlega kallað „Cultivated Plant Code“), og þess vegna eru ekki allar plöntur sem fólk ræktar kallaðar yrki. Heiti yrkis er hluti af flokkunarfræði plöntunnar og fellur því ekki undir einkarétt seljanda, en auk heitis þá geta yrki frá tilteknum framleiðanda haft markaðsheiti sem þá er varið með sama hætti og vörumerki. Heiti yrkis er tilgreint innan einfaldra gæsalappa á eftir fræðiheiti, heiti ættkvíslar eða almennu heiti.[2] Sjáið eftirfarandi dæmi um yrkisnafn sem hluti af fræðilegri flokkun plöntunnar (fræðiheiti eru skáletruð):
| Heiti á jurt ásamt nafni yrkis | Glósur |
|---|---|
| Malus ‚Granny Smith‘ | epla yrkið ‚Granny Smith‘ |
| Lactuca sativa L. var. longifolia ‚Parris Island Cos‘ | romaine-salat yrkið ‚Parris Island Cos‘ |
Yrkisréttur
[breyta | breyta frumkóða]Yrkisréttur er einkaréttur þess sem þróar nýtt yrki af jurt til að hagnýta sér það í tiltekinn árafjölda. Hann fær þannig einkarétt til að selja fræ, afklippur, aldin og lauf yrkisins til viðskiptavina og getur selt öðrum söluleyfi fyrir yrkinu. Yrkisréttur er aðgreindur frá einkaleyfi þótt bæði geti náð yfir sama hlut í sumum löndum. Yrkisréttur er háður samþykki sérstakrar yrkisréttarnefndar og gildir venjulega í 20 eða 25 ár.
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ „Garð- og landslagsrunnar; lýsing á 19 íslenskum yrkjum“ (PDF). Landbúnaðarháskóli íslands. 2015.
- ↑ „Leiðbeiningar til höfunda greina í Skórægtarritinu“ (PDF). janúar 2023.