Fara í innihald

Xerxes 1.

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Skjaldarmerki Akkæmeníska ættin Persakonungur
Akkæmeníska ættin
Xerxes 1.
Xerxes 1.
𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠
Ríkisár Október 486 – ágúst 465 f.Kr.
Fæddurca. 518 f.Kr.
Dáinn465 f.Kr.
GröfNaqsh-e Rostam
Konungsfjölskyldan
Faðir Dareios mikli
Móðir Atossa
EiginkonaAmestrís
Börn

Xerxes 1. (/ˈzɜːrksiːz/;[1][a] úr fornpersnesku Khshayarsha, gjarnan kallaður Xerxes hinn mikli; ca. 518 f.Kr. – 465 f.Kr.)[3] var persneskur konungur sem ríkti yfir Akkamenídaveldinu frá 486 f.Kr. þar til hann var ráðinn af dögum árið 465 f.Kr. Hann var sonur Dareiosar mikla og Atossu, dóttur Kýrosar mikla.

Æviágrip

[breyta | breyta frumkóða]

Xerxes tók við krúnu Akkamenídaríkisins árið 486 f.Kr. þegar faðir hans, Dareios mikli, lést. Þegar Xerxes kom til ríkis logaði Egyptaland í uppreisn og hans fyrsta verk var að bæla hana niður með mikilli grimmd. Stuttu eftir það braust árið 483 f.Kr. út enn alvarlegri uppreisn í Babýlon, sem Xerxes leit á sem persónulega móðgun þar sem hann hafði verið konungur Babýlon í tólf ár sem ríkiserfingi Dareiosar. Xerxes braut uppreisnina á bak aftur, braut borgarmúra Babýlon, lagði hof í rúst og tók gullstyttu af babýlonska guðnum Mardúk og lét bræða hana.[4]

Eftir að uppreisnirnar höfðu verið kveðnar niður beindist athygli Xerxesar að Grikklandi. Dareios hafði gert misheppnaða innrás í Grikkland og hafið að undirbúa aðra en Xerxes var lengi talinn tregur og áhugalaus um þessar fyrirætlanir. Hópur stríðsæsingamanna í hirð Xerxesar í Súsa naut hins vegar mikilla áhrifa, meðal annars mágur Xerxesar, Mardóníos, sem dreymdi um að vera gerður að jarli (satrap) yfir Grikklandi.[4]

Xerxes varði fjórum árum í að safna liði og efnivörum frá öllum skattlöndum ríkis síns. Eftir þennan mikla undirbúning hélt her Xerxesar af stað frá Anatólíu árið 481 f.Kr., tíu árum eftir herför Dareiosar til Grikklands.[5] Sagt er að egypskir og fönískir verkfræðingar Xerxesar hafi smíðað mikla brú yfir Hellusund til þes að herinn gæti farið þar yfir og að herinn hafi síðan farið landleiðina yfir Þrakíu og suður um Makedóníu og Þessalíu.[6] Xerxes lét einnig grafa skipaskurð í gegnum Aþosskaga til að forðast að endurtaka tjón sem floti Persa hafði áður orðið fyrir við skagann.[7]

Gríski sagnaritarinn Heródótos lýsti her Xerxesar sem þeim stærsta sem safnað hafði verið saman. Í landhernum voru hermenn af 47 þjóðernum. Í landhernum voru 1,7 milljón manns, 80 þúsund í riddaraliðinu og 20 þúsund í úlfaldasveitunum. Síðar bættust við 324 þúsund manns frá Þrakíu og norðurhluta Grikklands. Í flotanum voru 1207 herskip, þar af þau 300 bestu frá Föníku og mikill fjöldi frá grísku borgríkjunum í Jóníu. Heródótos taldist svo til að alls hafi 5,2 milljónir manna tekið þátt í herleiðangrinum.[8]

Þar sem Xerxes fór með leiðangurshernum var mikillar viðhafnar gætt. Þar sem herinn áði voru honum reist mikil hásæti úr hvítum marmara og haldnar skemmtanir og hersýningar. Í ljósi hernaðarlegra yfirburða sinna var Xerxes sigurviss og bjóst ekki við verulegri mótspyrnu Grikkja. Ýmsar borgir í Makedóníu, Þessalíu og Bjótíu gengu í lið við Xerxes án bardaga. Borgríkin Sparta og Aþena tóku hins vegar höndum saman til að berjast gegn innrásarher Xerxesar og biðluðu til annarra borgríkja um hjálp. Her Spartverja undir forystu Leónídasar konungs varðist Persum í orrustunni við Laugaskarð (Þermopýlae) og var þurrkaður út eftir harða viðureign.[9]

Þegar Xerxes kom til Aþenu hafði borgin verið rýmd. Xerxes leyfði mönnum sínum því að ræna og brenna borgina. Skömmu síðar mættust flotar Persa og Grikkja hins vegar í sjóorrustunni við Salamis, þar sem Persar voru gersigraðir. Að sögn Díodórosar misstu Persar 200 skip en Grikkir aðeins 40. Í kjölfarið hörfaði Xerxes til Hellusunds en skildi eftir um 300 þúsund menn í Grikklandi undir stjórn Mardóníosar.[10] Grikkir sigruðu Mardóníos árið 479 f.Kr. og hrundu þannig endanlega innrás Persa.[11]

Xerxes sneri heim eftir innrásina og hafði ekki frekari afskipti af Grikkjum. Eftir innrásina tók við kreppuástand í Persíu en brátt náði ríkið sér á strik og fór að dafna á ný.[12] Xerxes hóf byggingu nýrrar hallar í Persepólis við hlið hallar föður síns en fékk þó aldrei lokið við hana. Síðustu æviár sín lokaði Xerxes sig að mestu inni í höll sinni í Súsa með ráðgjöfum og geldingum í kvennabúri sínu. Að endingu var Xerxes myrtur í hallarsamsæri árið 465 f.Kr. ásamt elsta syni sínum og ríkisarfa.[13]

Heimildir

[breyta | breyta frumkóða]
  • Durant, Will (1967). Grikkland hið forna. 1. bindi. Þýðing eftir Jónas Kristjánsson. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs.
  • Heródótos (2013). Rannsóknir. Þýðing eftir Stefán Steinsson. Reykjavík: Mál og menning. ISBN 9789979334095.
  • Þorsteinn Thorarensen (1982). Spekingar og spámenn. Veraldarsaga Fjölva. 4. bindi. Reykjavík: Fjölvi.

Neðanmálsgreinar

[breyta | breyta frumkóða]
  1. ↑ forngríska: Ξέρξης, umrit. Xerxes, grc; einnig Khshayārsha, úr fornpersnesku 𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠, Xšayār̥šā, xaʃajaruʃa.[2]

Tilvísanir

[breyta | breyta frumkóða]
  1. ↑ „Xerxes I“. Collins Dictionary. Sótt 17. september 2024.
  2. ↑ Littman, R. J.. "The Religious Policy of Xerxes and the 'Book of Esther'". The Jewish Quarterly Review, janúar 1975, New Series, 65. bindi, 3. tbl., 2. neðanmálsgrein, sótt 30. desember 2022
  3. ↑ Carey, Brian Todd; Allfree, Joshua; Cairns, John (19 janúar 2006). Warfare in the Ancient World. Pen and Sword. ISBN 1848846304.
  4. 1 2 Þorsteinn Thorarensen 1982, bls. 79.
  5. ↑ Durant 1967, bls. 264.
  6. ↑ Durant 1967, bls. 265.
  7. ↑ Michael H. Jameson (4. júní 1961). „Sjóorrustan á Salamissundi“. Sjómannadagsblaðið. bls. 8–16.
  8. ↑ Þorsteinn Thorarensen 1982, bls. 79–80.
  9. ↑ Durant 1967, bls. 266.
  10. ↑ Durant 1967, bls. 267.
  11. ↑ Durant 1967, bls. 268.
  12. ↑ Þorsteinn Thorarensen 1982, bls. 80.
  13. ↑ Þorsteinn Thorarensen 1982, bls. 82.


Fyrirrennari:
Dareios 1.
Persakonungur
(486 f.Kr. – 465 f.Kr.)
 Eftirmaður:
Artaxerxes 1.


Sótt frá „https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=Xerxes_1.&oldid=1971938“