Werner Heisenberg
| Eðlisfræði 20. öld | |
|---|---|
.jpg) | |
| Nafn: | Werner Heisenberg |
| Fæddur: | 5. desember 1901 Würzburg, Þýskalandi |
| Látinn | 1. febrúar 1976 (74 ára) München, Vestur-Þýskalandi |
| Svið: | Eðlisfræði |
| Markverðar uppgötvanir: |
Óvissulögmálið |
| Alma mater: | Ludwig-Maximilian-háskóli Georg-August-háskólinn í Göttingen |
| Helstu vinnustaðir: |
Georg-August-háskólinn í Göttingen Háskólinn í Leipzig Friedrich-Wilhelm-háskólinn í Berlín Ludwig-Maximilian-háskóli |
| Verðlaun og nafnbætur: |
Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði (1932) |
| Undirskrift: |  |
Werner Karl Heisenberg (5. desember 1901 – 1. febrúar 1976) var þýskur kennilegur eðlisfræðingur, einn frumkvöðlanna í kenningum skammtafræðinnar og einn aðalvísindamannanna í kjarnorkuáætlun Þjóðverja í seinni heimsstyrjöldinni.
Æviágrip
[breyta | breyta frumkóða]Werner Heisenberg nam eðlisfræði við Háskólann í München og útskrifaðist þaðan með doktorsgráðu árið 1923. Aðalkennari hans við skólann var Arnold Sommerfeld. Í doktorsritgerð sinni fjallaði Heisenberg um iðustrauma í vökvum.[1]
Sumarið 1922 dvaldist Heisenberg við Háskólann í Göttingen og kynntist þar danska eðlisfræðingnum Niels Bohr, sem flutti þar röð fyrirlestra um stöðu kjarneðlisfræðinnar. Árið 1924 gerðist Heisenberg aðstoðarmaður Max Born við Göttingen-háskóla og einbeitti sér að rannsóknum í kjarneðlisfræði. Vorið 1925 dvaldist Heisenberg í nokkrar vikur á eyjunni Helgolandi í lækningarskyni vegna frjókornaofnæmis. Á meðan á dvöl hans þar stóð kviknuðu róttækar og frumlegar hugmyndir Heisenbergs sem mörkuðu upphaf nútímaskammtafræði.[1]
Heisenberg setti fram hugmyndir um að sígildar mælistærðir eins og staðsetning og hraði ættu sér skammtafræðilegar samsvaranir sem hlíttu ákveðnum algebrulegum reiknireglum. Eftir heimkomuna frá Helgolandi birti Heisenberg grein upp úr hugmyndum sínum um svonefnda fylkjaskammtafræði og síðan grein í samstarfi við Max Born og Pascual Jordan. Þar voru hugmyndir Heisenberg klæddar í endanlegan stærðfræðilegan búning.[1]
Á árunum 1926 til 1927 dvaldist Heisenberg í Kaupmannahöfn sem aðstoðarmaður Nielsar Bohr og vann með Bohr við framþróun skammtafræðinnar. Árið 1927 setti Heisenberg fram svonefnt óvissulögmál, sem markaði skýr skil á milli skammtafræði og sígildrar eðlisfræði.[1] Heisenberg gerði sér grein fyrir því að ögn sem lýst væri á skammtafræðilegan máta hefði pör eiginleika sem ekki gætu samtímis haft nákvæmlega ákvörðuð gildi. Lögmálið felur til dæmis í sér að margfeldi af óvissunni í stað og skriðþunga tiltekinnar agnar í ákveðna stefnu sé alltaf stærra en tiltekið lágmark. Því sé ógerlegt að ákvarða báðar stærðirnar í senn án óvissu.[2]
Árið 1927 varð Heisenberg prófessor við Háskólann í Leipzig. Þar vann hann við ýmiss konar hagnýtingar á skammtafræði, meðal annars til að skýra seguleiginleika málma. Hann stundaði jafnframt rannsóknir í skammtasviðsfræði, kjarneðlisfræði og á geimgeislum.[1] Heisenberg hlaut Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði árið 1932 fyrir mikilvægar rannsóknir í skammtafræði.[3]
Þegar nasistar tóku völdin í Þýskalandi árið 1933 yfirgáfu margir þekktir prófessorar landsins en Heisenberg ákvað að vera um kyrrt. Hann átti þó í nokkrum deilum við nasista þar sem hann neitaði að afneita vísindalegum uppgötvunum gyðinga. Nasistastjórnin tók Heisenberg í sátt árið 1938 og árið 1942 var hann skipaður forstöðumaður Kaiser-Wilhelm-stofnunarinnar í eðlisfræði í Berlín.[1]
Á tíma seinni heimsstyrjaldarinnar var Heisenberg falið að leiða hóp þýskra vísindamanna sem unnu við kjarnorkurannsóknir. Heisenberg og samstarfsmenn hans komust aldrei lengra en að smíða kjarnakljúf sem hafði ekki verið virkjaður fyrir stríðslok.[1] Þann 26. febrúar 1942 flutti Heisenberg erindi þar sem hann gerði grein fyrir horfunum á nýtanlegri kjarnorku og kjarnorkusprengju. Þann 4. júní sama ár veitti Heisenberg hergagnaráðherranum Albert Speer skýrslu um gang mála. Hann sagði Speer að í vísindalegu tilliti væri ekkert til fyrirstöðu samsetningar kjarnorkusprengju. Hins vegar myndi það taka nokkur ár að skapa tæknileg skilyrði fyrir gerð hennar, jafnvel þótt ríkið veitti verkefninu allan mögulegan stuðning.[4] Álit Heisenbergs var því að betra væri að nýta fjármuni ríkisins í önnur verkefni. Tilgátur hafa verið settar fram um að Heisenberg hafi verið að villa um fyrir Speer til að koma í veg fyrir að nasistar eignuðust kjarnorkusprengju en flestir sagnfræðingar telja líklegra að hann hafi einfaldlega ekki talið sig geta sett saman sprengjuna á stríðstímanum.[5]
Eftir lok stríðsins var Heisenberg handtekinn og honum haldið sem stríðsfanga ásamt samstarfsmönnum sínum á sveitasetrinu Farm Hall á Englandi til ársloka 1945. Hann sneri aftur til Þýskalands árið 1946 og varð sama ár forstöðumaður Kaiser-Wilhelm-stofnunarinnar í eðlisfræði (sem síðar var nefnd Max Planck-stofnunin) á ný. Hann gegndi því starfi til ársins 1958, þegar stofnunin var flutt til München, og svo aftur frá 1960 til 1970.[1]
Heisenberg gegndi mörgum trúnaðarstörfum eftir stríð og beitti sér mjög á opinberum vettvangi. Árið 1957 var Heisenberg einn átján þýskra vísindamanna sem undirrituðu yfirlýsingu gegn áformum Konrads Adenauer kanslara um kjarnorkuvæðingu vesturþýska hersins.[1]
Einkahagir
[breyta | breyta frumkóða]Heisenberg var fjölskyldumaður og sjö barna faðir. Hann var mikill útivistarmaður sem stundaði fjallgöngur, auk þess sem hann var ágætur píanóleikari. Hann var jafnramt áhugasamur um heimspeki og skrifaði bók um heimspeki skammtafræðinnar.[1]
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Jakob Yngvason (15. febrúar 2016). „Hver var Werner Heisenberg og hvert var hans framlag til vísindanna?“. Vísindavefurinn. Sótt 10. júlí 2026.
- ↑ Kristján Leósson (31. júlí 2000). „Hvaða áhrif hefur óvissulögmál Heisenbergs haft á heimsmynd vísindamanna?“. Vísindavefurinn. Sótt 10. júlí 2026.
- ↑ „Jöfnur Werners Heisenbergs“. Morgunblaðið. 13. mars 1958. bls. 8.
- ↑ „Hvers vegna Þjóðverjar hófu ekki smíði kjarnorkusprengju í síðari heimsstyrjöldinni“. Morgunblaðið. 28. febrúar 1996. bls. 5.
- ↑ Valur Gunnarsson (1. maí 2018). „Heisenberg í Kaupmannahöfn“. Tímarit Máls og menningar. bls. 96–101.
Þetta æviágrip sem tengist eðlisfræði er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.