Ullarsegl

Hluti af myndasteininum frá Tjängvide á Gotlandi

Hluti af Völundarsteininum frá Alskog á Gotlandi

Ull var ein meginforsenda víkingtímabilsins og siglinga víkinga. Án ullarinnar hefðu þeir ekki haft segl fyrir skipin, föt til að halda áhöfnunum hlýjum og þurrum og vörur til að eiga viðskipti með.

Seglabúnaður var forsenda víkingaferðanna en seglið er sá hluti skipsins sem minnst er vitað um, mjög fáar leifar hafa fundist í skipaleifum og engin möstur. Hugmyndir um segl og seglabúnað byggja þessvegna á almennri rökleiðslu, til dæmis um hvað sé líklegt miðað við umhverfisaðstæður og á þekkingu sem hefur verið aflað með siglingum á fjölda tilgátuskipa.

Nútíma endurgerðir af skipum frá víkingaöld hafa gengið út frá því að seglin hafi verið ferhyrnd, hugmynd sem að mestu leyti byggðir á norskum og færeyskum ferhyrntum ullarseglum frá 19. öld. Aðrir fræðimenn telja að þetta stangist á við myndir af skipum frá víkingaöld á rúnasteinum, myndasteinum og á mynt sem sýna herskip búin lágum, rétthyrntum seglum sem eru töluvert breiðari en há.

Nokkuð góð vissa um hvernig seglin voru gerð og meðhöndluð.  En þegar endurgerð víkingaskip hafa verið smíðuð hafa verið ýmsar hugmyndir um stærð seglanna og lögun eftir skipagerðum.

Vitað er að tvö mikilvægustu efnin í seglagerð voru lín og ull - bæði hafa sína kosti og galla. Það er hægt að gera létt og sterkt segl úr líni eða hör, sem eru plöntutrefjar. En það er mikið verk að vinna hörtrefjarnar svo hægt sé að vefa úr þeim, og auk þess rotnar það auðveldlega. Ullarsegl er þungt en það er líka teygjanlegra, og öllu mikilvægara að það rotnar ekki. Að öllum líkindum voru segl gerð úr ull mun algengari en línsegl og sennilega hafa öll segl til langsiglinga verið ofin úr ull.

Fornt vaðmál

Árið 1990 gerðu tveir fræðimenn merkilegan fund þegar þeir könnuðu þak steinkirkjunnar í Þrændanesi frá 12. öld í Norður-Noregi: í skarð milli þaksins og veggjanna voru leifar af ullarefni blandað leir og tjöru.  Þó að fornleifafræðingar hafi lengi talið að seglin á víkingaskipunum hefur verið gerð úr ull, þá var þetta fyrsti fundur segls ofið úr ull.  Þetta reyndust vera 650 ára gamall vaðmálsbútar, og mátti af kósa í einu horninu ráða að þetta var hluti af segli. Samanlagt mynduðu bútarnir um það bil 100 m² segl.

Annar fundur á seglleifum var gerður fornleifarannsóknir við Birka í Svíþjóð. Það sem fannst var tjöruborinn ullarbútur. Í bútnum má sjá greinileg göt og lítinn bút af reipi. Af þessum leifum er ekki hægt að sjá stærð eða útlit seglsins, en hins vegar vefnaðaraðferðirnar.

Hráefni

Íslensk kind

Smásjárgreining á vamálsbútnum af kirkjuloftinu í Þrændanesi leiddi í ljós að seglið var ofið úr ull var af fé af sama kyni og íslenskt nútímafé, það er er sauðfé af stuttrófukyni. Eitt af sérkennum þessa stuttrófukyns er að ullin skiptist í tog (löng og sterk hár) og þel (stutt og hrokkin) en önnur sauðfjárkyn hafa aðra samsetningu ullar.

Stuttrófufé eru harðgert og þarf litla umhirðu og getur gengið úti nánast allt árið um kring. Fljótsdæla saga nefnir til dæmis að Sveinungur Þorrisson hafi aðeins haldið sauðfé sínu í nausti sínu þegar slæmt óveður gekk á.

Tog stuttrófufés inniheldur mikið magn af lanólíni eða ullarfeiti sem hrindir af sér vætu sem er að sjálfsögðu einstaklega mikilvægt þegar siglt er á úthafi.

Að framleiða ullarsegl

Að framleiða ullarsegl var bæði tímafrekt og krafðist mikillar vinnu.

Að rýja

Norræna sauðféð á víkingatímanum virðist hafa gengið úti allt árið. Að vorlagi eða snemma sumars voru kindurnar rúnar eða öllu heldur reyttar, handklippur eða hnífar voru ekki notaðar til rúnings á þessum tíma. Ullin af hverri á kind var um 1-2,5 kg. Fyrsta skrefið í sjálfri seglagerðinni var að aðskilja tog og þel.

Að spinna

Nútíma halasnældur

Ullin var síðan spunnin, þegar hárin eru teygð og snúin saman í þráð. Þetta var mjög krefjandi verk þar sem tog og þel hárin voru spunnin á mismunandi hátt til að skapa tvo mismunandi þræði sem var nauðsynlegt til að skapa endingargóðann segldúk. Ullin var spunnia á halasnældu. Halasnældurnar voru gerðar úr þremur hlutum, snúð, hala og hnokka. Snældusnúðurinn var ýmist úr steini, beini eða tré. Þær voru kringlóttar, flatar að neðan og kúptar að ofan og gat á miðjum. Í gatið á snældusnúðnum var rekinn annar endi snælduhalans. Snælduhalinn var úr tré, hann var langur og mjór og mjókkaði frá snúðnum. Hnokki var lítill krókur úr eir eða járni sem var festur í efri halaendann.

Toghárin var z-spunnin réttsælis í uppistöðuþræði (langsum þræðir) en þelhárin s-spunnin rangsælis í ívafið (þversum þræðir). Þegar uppistöðuþræði voru spunnir þurftu þeir að vera harðsnúnar en ívafsþræðirnir þurftu að vera mýkri til að þeir myndu slást betur inn í voðina. Talið er að fyrir 100 fermetrar af ullarsegldúk þurfti að spinna 100 kílómetra af uppistöðuþráðum og 80 kílómetra af ívafi.  Tilraunir benda til þess að hægt sé að spinna um 40-50 metra af þræði á klukkustund með halasnældu og frágangi og það þýðir um 4.800 klukkustundir fyrir 90 fermetra segl.

Að vefa

Kljásteinsvefstaður fyrir vaðmálsvefnað eða þrískeftavefnað þegar ívafið fer yfir og undir tvo vefuppistöðuþræði og kallast það þá 2/2 vaðmál.

Voðin var ofin í kljásteinavefstað þegar búið var að spinna ullina í þráð. Kljásteinavefstaðurinn er einfaldur að gerð, tvö uppistöðutré sem hölluðust að vegg sem kallaðir voru hleinar og þverslá sem kölluð var rif sem lá ofan á þeim.  Uppistöðuþræðirnir voru saumað fastir við rifið, byrjað var að vefa efst og ofið niður og staðið var við verkið.  Uppistöðuþræðirnir voru  strekktir þar til þeir voru stífir með því að þyngja þá með steinum eða leirklumpum. Rannsóknir á ullarseglunum sem hafa fundist sýna að það voru um 8-9 uppistöðuþræðir á sm og 4-6 ívafsþræðir á sm. Ívafið var slegið á milli uppistöðuþráðanna og þannig myndast smám saman ofið efni. Þrjár tegundir af vefnaðaraðferðum, einskeftum, tvískeftum og þrískeftum vefnaði, virðast hafa verið notaðar til að vefa efni í ullarseglin, allt eftir svæði, hráefni og hefð. Einskeftuvefnaður, þar sem ívafið fer yfir og undir annan hvern vefuppistöðuþráð. Við tvískeftuvefnað er fer ívafsþráðurinn undir og yfir einn uppistöðuþráð. Vaðmálsvefnaður eða þrískeftavefnaður er þegar ívafið fer yfir og undir tvo vefuppistöðuþræði og hefur verið kallað á íslensku 2/2 vaðmál. Við vaðmálsgerð voru sköftin þrjú á vefstaðnum enda er vaðmál í fornum heimildum kallað þrískeft. Á Norðurlöndunum var þrískefti stundum kölluð fjórskeft en það gæti hafa verið vegna þess að skilfjölin var talin með.

Kljásteinavefstólarnir voru mjög mismunandi að stærð, ullarvoðirnar í segldúknum sem fannst í kirkjunni í Þrændanesi voru um 70 sm á breidd sem var sennilega algeng breidd. En við uppgröft á Bænum undir sandinum á Grænlandi fannst kljásteinavefstóll sem var um 2 metrar á breidd. Tilraunir benda til að það taki vanann vefara um 20 klukkustundir að vefa einn metra af segldúk á 70 cm breiðann kljásteinavefstól, og að það tekur þá næstum 3.200 klukkustundir vefa þá 157 metra sem þarf fyrir 90 fermetra segl, það er 15–16 ullarvoðir. Til þess þurfti um 200 kg af ull, það er reyfi af um 400 kindum. Heildar tímanotkunin fyrir spuna og vefnað verður þá 8.000 klukkustundir eða fjögur og hálft mannár.  

Árleg ullarframleiðsla á kind af stuttrófukyni til forna hefur verið talin 1-2,5 kg

Meðalþyngd ullarsegls var um 750-950 gröm á fermetra, það er að segja að 100 fermetra segl var hátt í 200 kg á þingd. Danskir fræðimenn hafa áætlað að í stjórnartíð Knúts konungs um árið 1030 hafi fjöldi skipa á Norðurlöndunum verið slíkir að þurft hafi um eina milljóna fermetra af segladúk á öll þessi skip. Það eitt hefur krafist ullar af um það bil 2 milljónum kindum.

Voðirnar saumaðar saman

Í Gulaþingslögum má lesa lýsingar af því að voðirnar voru saumaðar saman. Eftir að voðirnar hafa verið saumaðar saman var seglið þæft með því að leggja það í bleyti í vatni og nudda saman. Segldúkurinn var síðan teygður í ferhyrning og þurrkaður.

Smyrja seglið

Að lokum var seglið meðhöndlað með blöndu af dýrafitu, lýsi, nutafeiti, sauðatólg, okkru og tjöru til að gera það vatnshelt og endingarbetri. Þetta var nefnt  að smyrja segl.

Konur og segl

Miðaldaheimildir benda til þess að framleiðsla segldúks á víkingaöld hafi algjörlega í höndum kvenna, þær söfnuðu ullinni, unnu hana, spunnu hana og ófu.

Land til sauðfjárbeitar og aukið vinnuafl

Erlingur Skjálgsson skipar þrælum sínum fyrir verkum. Mynd eftir Erik Werenskiold, 1899

Án efa var ein mikilvægasta tækniþróun þess tíma þegar norrænir sjómenn hófu að nota segl á 7. öld og gerði þeim kleift að ferðast yfir opið haf til að stunda viðskipti og ránsferðir og kanna ný lönd. Stórfeldar breytingar á textílframleiðslu og notkun segla krafist mikils vinnuafls og ekki síður mikils framboðs af ullar hráefni, sem leiddi til aukinnar notkunar lands til sauðfjárbeitar og jafnframt aukinnar ræktunar á textíljurtum. Þetta krafðist þess að breyta landi í beitiland fyrir sauðfé, framleiða ull og búa til segl - vinnuaflsfrekt handverk. Vísbendingar um aukna þörf fyrir þræla þegar ört vaxandi skipafloti krafðist gríðarlegs fjölda af stórum ullarsegljum og samtímis voru margir karlmenn fjarri í víking. Rannsóknir sýna að bændur í Skáni (sem þá var danskt land) opnuðu upp stór svæði sem beitiland með því að brenna af runna og heiðagróður á sama tíma sem smíði víkingaskipa hófst fyrir alvöru. Heimildir eru einnig fyrir því að geldingaeign hafi verið mikil, bæði á Íslandi og annars staðar á norræna menningasvæðinu. Það má ef till rekja til þess hversu arðbær ullin var, geldingarnir voru settir á útigang til tveggja til fjögurra vetra og gefið aðeins hey í neyð. Fram kemur að ull af geldum sauðum var talin betri og þótti best til að vinna úr.

Segl sem verðmæti

Segl á víkingaöld voru ekki bara hagnýt, þau voru einnig tákn auðs og valds. Seglin voru mikil verðmæti, ekki síst vegna þeirrar miklu vinnu og hráefna sem þurfti til að búa þau til. Vel gert segl var einnig forsenda fyrir farsælum ferðum víkinga og þurftu mikla umhirðu. Gulaþingslöginn segja meðal annars að seglið skulu varðveitt í kirkju þegar það er ekki notað.

Vaðmál er ein helsta útflutningsverslunarvara Íslendinga frá 10. öld og fram á þá fjórtándu, bæði til seglagerða og till annars. Heimildir eru einnig um mikila verslun á ofnu ullarefni á öðrum svæðum norrænna manna.

Staðlar fyrir framleiðslu og viðskipti með vefnað á Íslandi voru skilgreindir í öllum miðaldalögum, í Grágás (1117–1271), Járnsíðu (1271–1281), Jónsbók (frá 1281) og Búalögum (frá tólftu til nítjándu aldar). Til að nota vefnað sem gjaldmiðil þurfti að vefa á ákveðinn hátt, í ákveðna lengdir og breidd skilgreindar eftir stöðluðum mælieinungum: Í Grágás segir, að „menn skulu mæla vaðmál og léreft og klæði öll með stikum þeim, er jafnlangar séu tíu sem kvarði tvítugur, sá er merktur er á kirkjuvegg á Þingvelli“, og einnig er tekið fram, að „á hverri graftarkirkju skuli merkja stikulengd þá, er rétt sé að hafa til álnamáls.“ Einnig segir „að vaðmál skulu vera stiku-breið, en eigi mjórri“. Ekki ber heimildum saman um lengd fornu íslensku alinar, hún er ýmist talin hafa verið 47,7 sm eða 55,65 sm.

Tenglar

• Agnes Siggerður Arnórsdóttir (2008). Var sjálfsþurft ríkjandi á Íslandi á miðöldum? The CAHD Papers – Issue 3 (2008) www.akademia.is/CAHD
• Andersen, E. 1995. Woollen material for sails. In O. Olsen,  J. Skamby Madsen and F. Rieck (ritstj.), Shipshape.  Essays for Ole Crumlin-Pedersen, 249-270 Roskilde,  The Viking Ship Museum.
• Áslaug Sverrisdóttir. (2004). Tóskapur: ullarvinna í bændasamfélaginu. Í Árni Björnsson og Hrefna Róbertsdóttir (ritstjórar), Hlutavelta tímans: menningararfur á Þjóðminjasafni (bls. 194-203). Reykjavík: Þjóðminjasafn Íslands.
• Bender Jørgensen, L. 2005. Textiles of Seafaring: an Introduction to an Interdisclipinary Research  Project. In F. Pritchard and J.P. Wild (eds.), Northern  Archaeological Textiles. NESAT VII, 65-69. Oxford, Oxbow Books.
• Elsa E. Guðjónsson. (1998). Kljásteinavefstaðir á Íslandi og á Grænlandi: Samanburður á hlutum úr miðaldavefstöðum sem grafnir voru upp á Grænlandi 1934 og 1990-1992 og íslenskum vefstaðarhlutum frá átjándu og nítjándu öld. Í Mjöll Snæsdóttir (ritstjóri), Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1996-1997 (bls. 95-119). Reykjavík: Hið íslenzka fornleifafélag.
• Gunnar Karlsson 2009. Lífsbjörg Íslendinga frá 10. öld til 16. aldar. Handbók í íslenskri miðaldasögu III. Reykjavík Háskólaútgáfan.
• Hayeur Smith, M. (2014a). Thorir’s bargain, gender, vaðmál and the law. Í Reynolds, A. og Smith, K. P. (ritstjórar), World Archaeology of Legal Culture, 45, (5), 730-746
• Kastholm, T.O. 2014: Under sejlet. Vikingetidens skibe i langtidsperspektiv. In: H. Lyngstrøm & L. Sonne (ritstj.): Vikingetidens aristokratiske miljøer, 103-112. København.
• Mehler, N. (2007). Viking age and medieval craft in Iceland: Adaptation to extraodrinary living conditions on the edge of the Old World. Í Klapste, J. og Sommer, P. (ritstjórar), Arts and Crafts in Medieval Rural Environment.Turnhout: Brepois Publishers n.v.
• Ravn, M., Gebauer Thomsen, L., Andersson Strand E., and Lyngstrøm H. (ritstj) 2016. Vikingtidens sejl. Arkeologiska skrifter. Copenhagen.
• Þorleifur Einarsson1962. Vitnisburður frjógreiningar um gróður, veðurfar og landnám á Íslandi. Saga 24:442-469.