Fara í innihald

Tómýris

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Tómýris tekur við höfði Kýrosar á málverki eftir Mattia Preti (1670–72).

Tómýris (/ˈtɒmɪrɪs/; sakíska: *Taumuriyah; grískt letur: Τόμυρις[1][2]) var drottning Massageta sem ríkti á sjöttu öld fyrir Krist. Einu heimildirnar um Tómýris eru í ritum gríska sagnaritarans Heródótosar, sem greinir frá því að hún hafi leitt heri sína gegn innrásarher Kýrosar mikla, konungs Akkamenídaveldisins, árið 530 f. Kr., sigrað hann og drepið Kýros.[3] Ekki er minnst á Tómýris í öðrum heimildum um tímabilið, eins og ritum Ktesíasar.

Tómýris varð vinsælt viðfangsefni evrópskra listamanna og rithöfunda á endurreisnartímabilinu. Á málverkum var hún gjarnan sýnd taka við höfði Kýrosar eða að setja það í fat fyllt með blóði, sem er samkvæmt lýsingu úr einni útgáfu af frásögninni. Þessar myndir af Tómýris voru hluti af stefnu í endurreisnarlist (Weibermacht) þar sem konur voru hylltar fyrir að sigrast á karlmönnum á ýmsa vegu.

Nafn

[breyta | breyta frumkóða]

Nafnið Tómýris er latnesk mynd forngríska nafnsins Tomuris (Τόμυρις), sem er sjálft grísk mynd sakíska nafnsins *Taumuriyah, sem þýðir „úr fjölskyldunni“. Nafnið er skylt avestíska orðinu taoxman (𐬙𐬀𐬊𐬑𐬨𐬀𐬥) og fornpersneska orðinu taumā (𐎫𐎢𐎶𐎠), sem þýða „sáð“, „frjóangi“ og „skyldleiki“.[1][2]

Æviágrip

[breyta | breyta frumkóða]

Tómýris var ekkja konungs Massageta og hafði tekið við völdum af honum eftir andlát hans.[4]

Stríð við Persa

[breyta | breyta frumkóða]

Þegar Kýros mikli, stofnandi persneska Akkamenídaveldisins, bað Tómýris um að giftast sér í von um að ná völdum í ríki hennar skildi Tómýris hvað honum gekk til og hafnaði bónorðinu. Eftir höfnunina ráðfærði Kýros sig við Lýdíumanninn Krösos og ákvað síðan að gera innrás í ríki Massageta.[3][5][4]

Þegar Kýros byrjaði að byggja brú yfir ána Araxes til að gera árás á Massageta ráðlagði Tómýris honum að láta sér nægja að ríkja yfir sinni þjóð og leyfa henni að ríkja yfir sinni. Massagetar hrundu fyrsta áhlaupi Kýrosar en eftir það lét Kýros gera ríkulega veislu í tjaldbúðum sínum með miklu víni og hörfa svo með her sinn til þess að lokka hermenn Massageta inn í fyrirsát.[6][7][4]

Dauði Spargapísesar

[breyta | breyta frumkóða]

Massagetar voru helst vanir því að fá vímu úr gerjaðri meramjólk og kannabis líkt og margir gresjuhirðingjar á járnöld og því ekki vanir því að drekka vín. Þegar þeir komu til tjaldbúða Persa undir forystu Spargapísesar, sonar Tómýrisar, urðu þeir fljótt ölvaðir og Kýros átti því auðvelt með að sigra þá og stráfella þá. Persar útrýmdu þannig um þriðjung af heri Massageta. Kýros tók Spargapíses til fanga og þegar rann af honum skildi hann hvaða stöðu hann var kominn í. Spargapíses bað Kýros um að leysa sig úr fjötrum og þegar Kýros varð við þeirri beiðni fyrirfór Spargapíses sér.[6][7][4]

Þegar Tómýris komst að því að Spargapíses væri látinn sendi hún Kýrosi reiðilegt bréf þar sem hún kallaði vínið, sem hafði orðið her hennar og syni að aldurtila, ólyfjan sem ylli því að menn „[tækju] þvílík ærsl að illyrðin [streymdu] út úr [þeim] þegar vínið kemur saman við holdið“.[6][4] Hún setti Kýrosi síðan úrslitakosti:

Nú gefur þú mér upp son minn og snýrð af þessu landi óskaddaður. Þú hefur þá lagt þriðjung hers Massageta undir ofdramb þitt. En ef þú gerir þetta ekki þá sver ég það við sólina sem er hæstur höfuðsmiður Massageta að hversu óslökkvandi blóðþyrstur sem þú ert mun ég þó seðja þig á blóði.[8]

Dráp Kýrosar

[breyta | breyta frumkóða]

Samkvæmt frásögn Heródótosar (sem stangast á við ýmsar aðrar heimildir) leiddi Tómýris sjálf her Massageta til stríðs. Í næstu orrustu gegn her Kýrosar sigraði Tómýris Persa og tortímdi meirihluta hers þeirra. Kýros var sjálfur drepinn í bardaganum en Tómýris fann lík hans, skar af höfuð hans, setti það í belg fylltan með blóði og sagði við Kýros: „Svo sem ég lofaði mun ég nú seðja þig á blóði“.[3][6][5][9]

Eftirmálar

[breyta | breyta frumkóða]

Samkvæmt annarri heimild um dauða Kýrosar eftir sagnaritarann Ktesías féll Kýros í bardaga gegn Derbíkum, sem líklega voru sami þjóðflokkur og Massagetar eða ættbálkur innan þjóðar Massageta. Samkvæmt þessari frásögn hlaut Kýros banasar í orrustu gegn Derbíkum og indverskum bandamönnum þeirra. Eftir það skarst bandamaður Kýrosar, Amorges konungur Amyrgía, í leikinn með her sínum og hjálpaði persnesku hermönnunum að sigra Derbíka. Kýros lifði í þrjá daga eftir þetta og varði tímanum í að koma skipulagi á veldi sitt og skipaði Spítakes, son Sísamasar, landstjóra yfir Derbíkum, áður en hann lést.[10][11][1][12]

Ekkert meira er vitað um Tómýris eftir stríðið gegn Kýrosi. Árið 520 f.Kr. réði konungur að nafni Skunkha yfir Massagetum. Hann gerði uppreisn gegn Persum þar til einn eftirmanna Kýrosar, Daríus 1. Persakonungur, gerði út herför gegn Sökum frá 520 til 518 f.Kr., sigraði Massageta, tók Skunkha til fanga og setti hans í stað konung á valdastól sem var hliðhollur Akkamenídaríkinu.[12][13]

Arfleifð

[breyta | breyta frumkóða]
Tómýris drottning og höfuð Kýrosar mikla, eftir Mattia Preti.

Sagan af Tómýris hefur verið mörgum vestrænum listamönnum að innblæstri. Rubens,[14] Allegrini,[15] Luca Ferrari,[16] Mattia Preti, Gustave Moreau og myndhöggvarinn Severo Calzetta da Ravenna[17] eru meðal þeirra sem hafa lýst ævi Tómýrisar og sigri hennar gegn Kýrosi í verkum sínum.

Eustache Deschamps nefndi Tómýris í kveðskap sínum meðal níu framúrskarandi kvenskörunga.

Í elsta leikriti Shakespeares, Hinrik sjötti: 1. hluti, vísar greifynjan af Auvergne til Tómýrisar á meðan hún bíður komu Talbots lávarðar.[18] Í leikritinu er hún kölluð Skýþadrottning fremur en drottning Massageta, sem bendir til þess að hann hafi notast við eina af tveimur heimildum, stytta útgáfu Marcusar Junianusar Justianusar á verkum eftir Trogus Pompeius[19] á latínu, eða þýðingu eftir Arthur Golding frá 1564.[20]

Árið 1707 var óperan Tómýris, drottning Skýþíu frumsýnd í London.[21][22]

Nafninu Tómýris hefur brugðið fyrir í dýraflokkunarfræði, á mölflugutegundinni Hypena í Mið-Afríku og fiðrildategundinni Tamyris.[23]

590 Tomyris er nafn á reikistirni.

Kasakstan lítur á Tómýris sem þjóðhetju sína og hefur gefið út myntir henni til heiðurs.[6]

Heimildir

[breyta | breyta frumkóða]
  • Dandamayev, M. A. (1994). „Media and Achaemenid Iran“. Í Dani, Ahmad Hasan; Harmatta, János; Puri, Baij Nath; Etemadi, G. F.; Bosworth, Clifford Edmund (ritstjórar). The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations: 700 B.C. to A.D. 250. History of Civilizations of Central Asia. 2. bindi. Paris, France: UNESCO. bls. 35–64. ISBN 978-9-231-02846-5.
  • Francfort, Henri-Paul (1988). „Central Asia and Eastern Iran“. Í Boardman, John; Hammond, N. G. L.; Lewis, D. M.; Ostwald, M. (ritstjórar). The Cambridge Ancient History. 4. bindi. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-22804-6.
  • Mayor, Adrienne (2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton, United States: Princeton University Press. bls. 143–144. ISBN 978-0-691-14720-8.
  • Mayor, Adrienne (2017). „AMAZONS IN THE IRANIAN WORLD“. Encyclopædia Iranica. Sótt 20 júlí 2022.
  • Rollinger, Robert (2003). „HERODOTUS iv. CYRUS ACCORDING TO HERODOTUS“. Encyclopædia Iranica. Sótt 20 júlí 2022.
  • Schmitt, Rüdiger (2018). „MASSAGETAE“. Encyclopædia Iranica. Sótt 20 júlí 2011.

Tilvísanir

[breyta | breyta frumkóða]
  1. 1 2 3 Schmitt, Rüdiger (2003). „Die skythischen Personennamen bei Herodot“ [Eiginnöfn Skýþa í skrifum Heródótosar] (PDF). Annali dell'Università degli Studi di Napoli l'Orientale (þýska). 63: 1–31. Afrit af upprunalegu (PDF) geymt þann 7 júní 2023.
  2. 1 2 Búkharín, Míkhaíl Dmítríjevítsj [in rússneska] (2011). „Колаксай и его братья (античная традиция о происхождении царской власти у скифов“ [Kolaxais og bræður hans (fornar hefðir um uppruna konunglegs valds Skýþanna)]. Аристей: вестник классической филологии и античной истории (rússneska). 3: 20–80. Sótt 13 júlí 2022.
  3. 1 2 3 Schmitt 2018.
  4. 1 2 3 4 5 Gera, Deborah Levine (2018). Warrior Women: The Anonymous Tractatus De Mulieribus. Leiden, New York City: Brill. bls. 187–199. ISBN 978-9-004-32988-1.
  5. 1 2 Rollinger 2003.
  6. 1 2 3 4 5 Mayor 2017.
  7. 1 2 Mayor 2014.
  8. ↑ Heródótus frá Halíkarnassus (2013). „Kýrus fer gegn Massagetum“. Rannsóknir. Þýðing eftir Stefán Steinsson. Reykjavík: Mál og menning. bls. 83. ISBN 9789979334095.
  9. ↑ Faulkner, Robert (2000). „CYRUS iiia. Cyrus II as Portrayed by Xenophon and Herodotus“. Encyclopædia Iranica. Sótt 8 ágúst 2011.
  10. ↑ Francfort 1988, bls. 171.
  11. ↑ Dandamayev 1994.
  12. 1 2 Schmitt, Rüdiger (1994). „AMORGES“. Encyclopædia Iranica. Sótt 12 júlí 2022.
  13. ↑ Shahbazi, A. Shapur (1994). „DARIUS iii. Darius I the Great“. Encyclopædia Iranica. Sótt 8 ágúst 2022.
  14. ↑ „Питер Пауэль Рубенс (Peter Paul Rubens). Queen Tomyris before the Head of Cyrus. Масло на холсте. The Museum of Fine Arts, Boston, MA, USA“. staratel.com (Russian). 2006. Sótt 14 maí 2010.
  15. ↑ „Francesco Allegrini, attrib. to Italian, 1587 – 1663, Tomyris and Cyrus, 17th century“. Fine Arts Museums of San Francisco. 2006. Afrit af upprunalegu geymt þann 15. september 2009. Sótt 14 maí 2010.
  16. ↑ „Queen Tomyris with the head of Cyrus the Great by Ferrari, Luca (1605–54)“. Bridgeman Art Library. Afrit af upprunalegu geymt þann 19 júlí 2011. Sótt 14 maí 2010.
  17. ↑ „The Frick Collection“. collections.frick.org. 1998–2005. Afrit af upprunalegu geymt þann 5 október 2013. Sótt 14 maí 2010.
  18. ↑ „Henry VI, part 1: Entire Play“. shakespeare.mit.edu. Sótt 7. september 2023.
  19. ↑ „Iustini Historiae Philippicae“. 1831.
  20. ↑ The Reader's Companion to The Death of Shakespeare, by Jon Benson https://books.google.com/books?id=ekygCwAAQBAJ[óvirkur tengill]
  21. ↑ „Thomyris, queen of Scythia. An opera, as it is perform'd at the Theatre Royal in Drury-Lane. Most humbly inscrib'd to the Right Honourable the Lord Ryalton. By P. Motteux“. hathi.trust.org. HathiTrust Digital Library. Sótt 8. desember 2019.
  22. ↑ Margaret Ross Griffel (21. desember 2012). Operas in English: A Dictionary. Scarecrow Press. bls. 13. ISBN 978-0-8108-8325-3.
  23. ↑ Natural History Museum; Pitkin, Brian; Jenkins, Paul (2023). „Butterflies and Moths of the World“. Natural History Museum Website. doi:10.5519/s93616qw. Sótt 22. september 2016.
Sótt frá „https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=Tómýris&oldid=1964709“