Stjórnarskrá Íslands 1874

Stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands sem var nefnd Forfatningslov for Islands særlige Anliggender á dönsku var undirrituð af Kristjáni 9. Konungi þann 5. janúar 1874 og var það fyrsta stjórnarskrá Íslands. Stjórnarskráin var sett af konungi Danmerkur og Íslands án þess að íslenskir fulltrúar hefðu tekið þátt í gerð hennar.

Ísland hafði verið undir Noregskonungi frá 1262/64 og þegar Noregur tengdist Danmörku í konungssambandi árið 1380 fylgdi Ísland inn í sambandið og taldist þá ekki hluti Danmerkur heldur norskt skattland undir stjórn sameiginlegs konungs Danmerkur og Noregs. Frá einveldisstofnun í Dansk-norska ríkinu 1660 varð Ísland í raun dönsk nýlenda, en það gildi þó aðeins formlega frá 1814. Afnám einveldisins í Danmörku árið 1848 og samþykkt dönsku stjórnarskrárinnar 1849 leiddi til óvissu um stöðu Íslands innan konungsríkisins. Íslendingar neituðu að eiga fulltrúa á danska stjórnlagaþinginu þegar stjórnaskráin var samin af ótta við að danski meirihlutinn hefði ráðið öllum ákvörðunum. Ísland var því ekki nefnd einu orði í stjórnarskránni sem samþykkt var í júní 1849. Þessi deila leiddi til þess að breytingar urðu ekki á stjórnskipun Íslands fyrr en nokkrum áratugum eftir afnám einveldisins í Danmörku. Árið 1871 samþykkti danska þingið stöðulögin sem skilgreindu Ísland sem órjúfanlegan hluta danska ríkisins með sérstökum landsréttindum, meðal annars að Alþingi fengi takmarkað löggjafarvald. Í kjölfarið voru gerðar miklar breytingar á stjórnsýslu Íslands. Í stað stiftamtmanns var settur landshöfðingi með víðtækari völd en embætismenn konungs höfðu haft áður.

Árið 1874 fékk Ísland loks stjórnarskrá, þótt hún hafi hvorki verið samin né samþykkt af íslensku þjóðinni eða fulltrúum hennar. Alþingi fékk löggjafarvald í innanríkismálum sem takmarkaðist af neitunarvaldi konungs en löggjafarvald í sameiginlegum málum Danmerkur og Íslands var áfram í Kaupmannahöfn. Framkvæmdavaldið og æðsta dómsvaldið var einnig áfram í Danmörku. En sérstakur Íslandsráðherra var nú skipaður en því embætti gegndi dómsmálaráðherra Dana.

Stjórnarskráin sem konungur gaf Íslandi árið 1874, var að miklu leyti samin upp úr dönsku stjórnarskránni frá 1849 en á árunum 1867, 1869 og 1871 hafði danska ríkisstjórnin lagt fram stjórnarskrárfrumvörp fyrir Alþingi sem að mörgu leyti líktust stjórnarskránni sem konungur síðan gaf 1874 en samkomulag náðist ekki á milli Alþingis og stjórnarinnar um stjórnarskrána sjálfa og hún var þess vegna einhliða gefin af konungi, af „frjálsu fullveldi“ („Kongens frie suverænitet“) hans.

Stjórnarskráin 1874 færði Íslendingum nútímalegt stjórnarform á þeirra tíma mælikvarða, það er stjórnarskrárbundna konungsstjórn og visst sjálfstæði gagnvart danska þinginu og dönsku ríkisstjórninni.

Þrátt fyrir að ýmislegt væri fundið að stjórnarskránni þótti leiðtogum sjálfstæðisbaráttunnar það almennt skref í framfaraátt að fá stöðu Íslands gagnvart Danmörku skilgreinda. Frá þessu var megináhersla sjálfstæðisbaráttunnar að fá innlent framkvæmdarvald. Tókst það fyrst við upphaf heimastjórnar á Íslandi árið 1903.

Frumtexta Stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands á dönsku má finna hér: Forfatningslov for Islands særlige Anliggender, 5. januar 1874, Aahus Universitet

Sjá einnig

Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands

Heimildir

Arnór Hannibalsson (1983). „Sögulegur bakgrunnur íslensku stjórnarskrárinnar“, Tímarit lögfræðinga, 33:2, bls. 73–87.
Björn Þórðarson 1951. Alþingi og frelsisbaráttan (Reykjavík: Alþingissögunefnd).
Gunnar Helgi Kristinsson 1994. Þróun íslensku stjórnarskrárinnar (Reykjavík: Félagsvísindastofnun).