Stefán Pjetursson

Stefán Pjetursson eða Pétursson (f. 1898 – d. 1987) fæddist á Núpum í Aðaldal. Hann lauk stúdentsprófi árið 1920 og þótti afburða námsmaður. Hann lauk námi í forspjallsvísindum við Háskóla Íslands 1921 og hélt síðan til náms í sagnfræði, heimspeki og félagsfræði við háskóla í Berlín. Hann var þá orðinn sannfærður marxisti og var aðalhugmyndafræðingur ungra róttækra manna í landinu á árunum í kringum 1920 ekki síst með bókinni Byltingin í Rússlandi sem hann skrifaði 1921. Hann þýddi Kommúnistaávarpið ásamt Einari Olgeirssyni , sem einnig var við nám í Berlín, og það var gefið út árið 1924 af Jafnaðamannafélagi Akureyrar. Stefán var ásamt þeim Brynjólfi Bjarnasyni og Einari Olgeirssyni einn helsti forystumaður íslenskra kommúnista á öðrum og fram á þriðja áratug 20. aldar.

Stefán kom heim til Íslands í upphafi kreppunnar í árslok 1931, eftir tólf ára nám í Berlín, eftir að hafa hætt við doktorsritgerð um marxisma, sem hann hafði lengi haft í smíðum. Hann var blaðamaður við Verkalýðsblaðið, sem var málgagn Kommúnistaflokks íslands, frá 1932 til 1933. Hann sat í miðstjórn flokksins 1932–1934. Skömmu eftir heimkomu hans hófust harðar deilur í kommúnistaflokknum, og var hann leiðtogi annarrar fylkingarinnar.

Stefán og skoðanbræður hans í þessum deilum efuðust um að ofsavinstrilína og einangrunarstefna Kominterns, Alþjóðasambandi kommúnista, væri rétt, en samkvæmt henni voru jafnaðarmenn eða „sósíalfasistar“ aðalóvinir verkamanna, og yrði að berjast gegn þeim af fullri hörku. Harðlínumenn í Kommúnistaflokki Íslands gagnrýndu Stefán harðlega og blönduðu Komintern í deilurnar.

Stefán var kallaður til Moskvu haustið 1933, þar sem hann átti að fara í endurmenntun og framhaldsnám eins og það var kallað. Hann var settur í Lenínskólan sem var einn af flokksskólum alþjóðaheryfingu kommúnista. Þar dvaldi hann í átta mánuði, og þetta var í aðdraganda að hreinsunum miklu og sovéska leyniþjónustan hafði nánar gætur á öllum útlendingum og margir erlendir kommúnistar sem fóru út af línunni voru handteknir og sendir í einangrunarbúðir eða drepnir, þó að Stalín hafi ekki enn í júlí 1934 verið farinn að láta myrða kommúnista í hrönnum. Skjöl úr sovéskum skjalasöfnum sýna að að forysta Komintern taldi Stefán alls ekki gera standa sig nógu vel í endurmenntun og honum var veitt "ströng viðvörun" í júní 1934. Einnig kom til tals að senda hann til "framleiðslustarfa" í Sovétríkjunum, sem sennilega átti við nauðungarvinnu einhvers staðar í Gúlaginu í Síberíu.. Stjórn Komintern rak Stefán úr Kommúnistaflokknum 3. júlí 1934. Stefán hafði verið í sambandi við danska sendiráðið í Moskvu og þar var honum sagt, að hann skyldi flýta sér úr landi. Sendiráðið útbjó falsað vegabréf fyrir hann og með því komst hann til Finnlands og þaðan til Íslands.Að hefur það eflaust bjargað lífi hans.

Eftir heimkomuna var Stefán varð blaðamaður við Alþýðublaðið frá 1934 til 1939. Hann tók við ritstjórn Alþýðublaðsins 1939 og var ritstjóri þar fram til 1952. Hann var í miðstjórn Alþýðuflokksins 1943–1950.

Þegar Stefán hætti sem ritstjóri var hann skjalavörður í Þjóðskjalasafni 1953–1957. Hann var síðan Þjóðskjalavörður 1957–1968. Hann sat í útvarpsráði 1947–1953 og í stjórn hugvísindadeildar Vísindasjóðs 1958–1966.

Heimildir

• Arnór Hannibalsson (1999), Moskvulínan : Kommúnistaflokkur Íslands og Komintern : Halldór Laxness og Sovétríkin. Nýja bókafélagið. Bls. 133-9. ISBN 9789979941108
• Hannes Hólmsteinn Gissurarson: Íslenskir kommúnistar 1918–1998. Reykjavík 2011: Almenna bókafélagið. ISBN:9789935426192.
• Jón Ólafsson: Kæru félagar. Reykjavík 1999: Mál og menning. ISBN 9979319852
• Þór Whitehead: (2010) Sovét-Ísland óskalandið. Aðdragandi byltingar sem aldrei varð 1921–1946, Bókafélagið Ugla.