Sauðfjárrækt á Íslandi
Sauðfjárrækt á Íslandi er undirstöðugrein í íslenskum landbúnaði. Íslenska sauðkindin er ræktuð fyrir ull og kjöt, og var áður líka ræktuð fyrir mjólk. Það sauðfjárkyn sem er ræktað á Íslandi er lítið breytt frá því sem það var seint á miðöldum, þegar sauðfjárrækt tók við af nautgriparækt sem undirstaða viðurværis íslenskra bænda.[1] Sauðfé var auðveldara í ræktun þegar loftslag fór kólnandi og gaf af sér fjölbreyttari afurðir.[2] Á 19. öld vék seljabúskapur fyrir afréttarbúskap.[3] Frá því seint á 18. öld voru gerðar ýmsar tilraunir til að kynbæta íslenska sauðféð með innfluttu fé eins og merínófé og karakúlfé, einkum til að bæta gæði ullarinnar. Þessar kynbótatilraunir leiddu til útbreiðslu sjúkdóma á borð við fjárkláða, visnu, mæði og riðu, sem hafa valdið miklu tjóni í íslenskri sauðfjárrækt.[4] Markvisst kynbótastarf með valræktun innan stofnsins hefur verið stundað frá 19. öld.
Í dag er sauðfjárrækt stunduð víðast hvar á Íslandi. Rúmlega 345 þúsund sauðkindur voru skráðar þar árið 2024, flestar á Norðurlandi vestra.[5] Aðalafurðin er lambakjöt, en eftirspurn eftir íslenskri ull hefur verið breytileg. Ullin hefur marga einstaka eiginleika sem þykja eftirsóttir. Framleiðsla á sauðamjólk og mjólkurafurðum lagðist að mestu af á 19. öld. Eitt af því sem einkennir íslenska sauðfjárrækt er að fénu er beitt á afrétti á sumrin, og smalað í réttir á haustin, áður en lömbin eru send til slátrunar eða sett á hús. Bændurnir nota þá heimatúnin til að rækta hey sem vetrarfóður fyrir féð. Sauðfjárbeit hefur haft áhrif á landslag og gróðurfar víða um land, þótt deilt sé um að hve miklu leyti hún beri ábyrgð á skógareyðingu og jarðvegseyðingu.
Smölun og réttir
[breyta | breyta frumkóða]Smölun og réttir fara fram á haustin þar sem sauðfé er sótt úr afrétt og smalað aftur í fjárhúsin fyrir veturinn og lömb eru valin til slátrunar. Tímasetning er breytilegt eftir svæði og hefðum, en á hverju ári kemur út réttarlisti þar sem tímasetningar eru tilkynntar.
Leitir
[breyta | breyta frumkóða]Oft eru farnar nokkrar ferðir yfir 2-3 vikna tímabil til að hægt sé að ná öllu fénu.[6] Lög og reglur um skiladaga eru misjöfn eftir svæðum. Yfirleitt eru það sveitfélögin sem að setja þau lög, en fjallaskilaumdæmin falla ekki öll innan sveitafélagamarka og þar eru aðrir samningar í gildi[7]. Þar má nefna t.d. Fjallskilasamþykkt fyrir landnám Ingólfs Arnarsonar.[8]
Lengd leita er breytileg á hverjum stað eftir stærð afréttar, magn fólks og veðurfars. Á Ströndum er leitum yfirleitt lokið á einum degi,[9] en í Sveinsstaðaafrétt t.d. tekur ferlið nokkrar vikur. Staðall er að leitir séu einar eða tvær, en sum staðar er þörf á þriðju leitinni. Síðari tvær leitirnar eru kallaðar eftirleitir.[10] Kindur eru sóttar á fjöll af smölum sem nútildags eru yfirleitt bændur, fjölskylda, fólk úr umlyggjandi sveitum og sjálfboðaliðar.
Þeir sem ganga til fjalla í leit að sauðkindum eru ýmist kallaðir gangnamenn,[11] leitarmenn eða fjallamenn.[10] Þeir fara í afrétt að sækja kindurnar, og heitir það ferli ýmist leitir, göngur, réttir eða smölun eftir svæðum.[9] Á Suðurlandi kallast það „að fara á fjall“.[10] Gangnamannafélög eru til sum staðar á landinu. Þau sjá um að skipa fjallkóng og skipuleggja göngur og réttir á hverju ári.
Sá sem sér um að skipuleggja leitir nefnist víða fjallkóngur, en stundum gangnaforingi, gangnastjóri, eða leitarforingi. Hann ákveður hver gerir hvað, hvert er haldið, og í hvaða röð er smalað.[10][9] Hvernig þetta hlutverk er skipað er breytilegt eftir svæðum, en sum staðar er hann ráðin í hlutverkið af hreppsnefnd eða sveitarstjórn sem getur sett ákvæði um að ekki megi fullhraustur maður neita að taka við stöðunni. Á Ströndum, þar sem leitirnar eru stuttar, er skipaður leitarkóngur. Konur sem gegnt hafa starfi leitarforingja eru einnig nefndar fjallkóngar.[12] Víða um land má finna örnefnið „Kóngsás“ eða álíka, en um þann stað fer fjallkóngur í leitum. Þar hefur hann yfirsýn yfir smalamenn og afréttinn. Í réttunum tekur við réttarkóngur sem stýrir réttunum.[9]
Í leitum er ýmist gengið, ekið á bílum og fjórhjólum, riðið á hestbaki, og jafnvel flogið á þyrlum.[13] Nýlega hafa flygildi verið notuð við leitir.[14]
Réttir
[breyta | breyta frumkóða]Sauðfénu er smalað saman í réttir sem finnast í sveitum. Í flestum sýslum má finna nokkrar réttir[6][15]. Miðja réttarinnar kallast almenningur, en þar er öllum kindum safnað saman áður en bændur flokka kindur niður á bæi og færa í sér hólf sem kallast dilkar. Þaðan er féð leitt heim, annaðhvort er því smalað eða keyrt.
Mismunandir hefðir finnast í hverri sveit, á mörgum stöðum er féð t.d. hvílt í sólahring áður en því er raðað á dilkana[9]. En algengt er að mikið fjör og gaman fylgi réttunum, sem og mikil drykkja. Sumsstaðar eru haldin böll eftir réttir, og kallast þau réttarböll.
Konur við smalastörf
[breyta | breyta frumkóða]Fram undir miðja 20. öld var algengast að karlar stunduðu leitir. Nú til dags taka taka öll kyn þátt. Þátttaka kvenna í leitum fylgdi sömu þróun og þátttaka kvenna í öðru atvinnulífi. Í gegnum aldirnar voru fjárhúsastörfin álitin karlmannsverk, en konur mjólkuðu í fjósunum og sáu um heimilið. Því var smalamennska tengd við karlmennsku og sumir bændur tregir til að hleypa konum með á fjöll.
Upp úr seinni heimstyrjöld hófu konur að taka þátt í leitum. Árið 1943 gengu til dæmis þrjár ungar stelpur til fjalls í Gnúpverjafrétti sem þóttu svo mikil tíðindi að grein birtist um málið í Gnúpverjanum.[10] Upp úr 1960 færðist í aukana að konur gengju til fjalls. Fyrsti kvenkyns fjallkóngur sem heimildir eru um á Íslandi var Lilja Loftsdóttir frá Steinsholti.[16] Hún tók við því embætti árið 2002.
Eyrnamörk
[breyta | breyta frumkóða]
Á Íslandi er skylt að eyrnamerkja allt búfé með plötumerkingu, en rík hefð er fyrir að nota eyrnamörk þar sem markið er skorið eða klippt í eyru. Á Ísland hefur búfé verið eyrnamerkt allt frá landnámi. Minnst er á mörkun í Grágás (þar kallaðar „einkunnir“), og Jónsbók. Þar er gerð krafa um að allt kvikfé sé markað, nema fuglar og hestar.[17]
Eyrnamörkum er skipt í Yfirmörk (skurðir á brodd eyrans) og Undirben (skurðir á hliðar eyrans). Í dag eru 63 gild markamynstur sem hægt er að nota til að gera mark. Skylda er að skrá markið í landsmarkaskrána sem er gert í gegnum markaverði sem halda utan um mörkin fyrir hvert svæði.
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Vilmundur Hansen (29. nóvember 2018). „Endurskoða þarf hugmyndir um landnýtingu á miðöldum“. Bændablaðið. bls. 38-39.
- ↑ Björg Gunnarsdóttir (2009). „Nýting lands á Íslandi“. Borgfirðingabók. 10 (1): 99.
- ↑ Bjarni Guðmundsson (2019). „Árni Daníel Júlíusson, Af hverju strái : saga af byggð, grasi og stráum [ritdómur]“. Saga. 57 (2): 244.
- ↑ Heidi Laubert Andersen. Birtingarmynd og saga riðuveiki. Varnir gegn dreifingu hennar á Íslandi, Noregi og Kýpur (PDF) (BS thesis). Landbúnaðarháskóli Íslands. bls. 24.
- ↑ „Búpeningur eftir landshlutum frá 1980“. Hagstofa Íslands. Sótt 20.6.2026.
- 1 2 „Réttalistinn 2025“. Bændablaðið. Sótt 26. mars 2026.
- ↑ „Fjallskil“. www.stjornarradid.is. Sótt 26. mars 2026.
- ↑ „Fjallskilasamþykkt fyrir landnám Ingólfs“ (PDF). Grímsnes- og Grafningshreppur. 23. júlí 2020.
- 1 2 3 4 5 „Smölun og leitir – Sauðfjársetur á Ströndum“. Sótt 26. mars 2026.
- 1 2 3 4 5 Guðmunda Ólafsdóttir (2013). Konur áttu að halda sig heima. Rannsókn á upphafi fjallferða kvenna á afréttunum milli Þjórsár og Stóru-laxár (BA thesis). Háskóli Íslands.
- ↑ „gangnamenn | skolavefurinn.is“. skolavefurinn.is. Sótt 26. mars 2026.
- ↑ „Líklega eini fjallkóngurinn sem er langamma“. 847.is. 14. september 2004.
- ↑ Kristján Már Unnarsson (9 apríl 2024). „Bjóða bændum þyrluflug í smalamennsku fyrir slikk“. Vísir. Sótt 26. mars 2026.
- ↑ Kristján Már Unnarsson (21 október 2016). „Sjáið hvernig bóndinn smalar fé með flygildi“. Vísir. Sótt 26. mars 2026.
- ↑ „Fjárréttir í Borgarbyggð 2025 - Borgarbyggð“. borgarbyggd.is. Sótt 26. mars 2026.
- ↑ Soffía Sigurðardóttir (2004). „Afrétturinn dregur mig til sín“. Vera. 23 (4): 38–39.
- ↑ „Hvaðan eru eyrnamörk á búfénaði?“. Vísindavefurinn.