Skógræktarfélag Rangæinga

Skógræktarfélag Rangæinga var stofnað 20. nóvember 1943 í tengslum við stofnun lýðveldis á Íslandi. Fyrstu stjórn skipuðu Ólafur Bergsteinsson bóndi Árgilsstöðum formaður, Helgi Jónasson héraðslæknir Stórólfshvoli, Erlendur Þórðarson sóknarprestur Odda, Jón M. Guðjónsson sóknarprestur í Holti, og Guðmundur Jónsson bóndi á Núpi í Fljótshlíð. Í upphafi voru stofnaðar skógræktar deildir í hverjum hrepp sem voru á þeim tíma um 10 talsins. Félagið sá um að útvega þeim plöntur og fjármagn. Í hverjum hreppi var fundinn reitur frá 1 ha upp í 10 ha til að planta í. Í dag er aukin áhersla lögð á bætt aðgengi almennings að skógum félagsins því útivist er hægt að stunda þar í skjólinu árið um kring. Félagar eru um 260 talsins.

Saga

Öflugustu deildirnar í byrjun voru Vestur-Eyfellingar og Fljótshlíðingar sem höfðu staðið saman að friðun skóglendis í Þórsmörk. Í þessum sveitarfélögum var hver einasti íbúi skráður í skógræktarfélagið en félagar í sýslunni allri töldust yfir 650. Dæmi um reiti sem plantað var í eru Tunguskógur, Seljalandskverk, Seljavellir, Skógaskóli, Stórólfshvoll, Krappi, Gunnlaugsskógur, Ásabrekka og fleiri mætti telja.

Frumkvöðlaárin voru sannarlega ekki áfallalaus. Heklugos 1947 olli búsifjum, svo var plöntuleysi á meðan verið var að byggja upp plöntu uppeldisstöð á Tumastöðum. Fluttar voru inn 3,5 milljónir skógarfura sem flestar drápust. Þó eru á Skógum nokkrar um mannhæðar háar þó flestar af um 50 plöntum lifandi séu vart nema hnéháar. Nokkrar eru vöxtulegar í Krappa og enn stærri í Gunnlaugsskógi, en þær eru innan við 10 stk. Þriðja áfallið varð svo þann 10. apríl 1963 í alræmdu vorhreti, hitastig dagana á undan sveiflaðist úr 10°C í -10°C á aðeins 12 klst. Í Seljalandskverk drapst 97% sitkagrenis og aðeins þrjú lifðu í Múlakoti. Allar alaskaaspir kól niður í rót og öll tré í litlum reit á Þorvaldseyri drápust. Við þetta mikla áfall lagðist nær allt starf í deildum niður. Plöntu uppeldisstöðin á Tumastöðum hélt þó sínu striki því hún var orðin stærsti vinnustaður í hreppnum. Það þurfti að taka þátt í að planta þeim plöntum sem þar voru ræktaðar. Þannig varð Tunguskógur til og ber frumkvöðlunum fagurt vitni. Einnig hélt starfið áfram í Skógaskóla og svo einnig á jörðinni Hamragörðum, milli Gljúfrabúa og Seljalandsfoss. Þá jörð hafði félagið fengið að gjöf undir skógrækt en keypti hús og girðingar. Á þeim tíma mátti s.k.v. Náttúruverndarráði ekki planta í brekkur neðan hamra og því var plantað ofan hamra eða upp í heiði. Almennt má segja að deyfð hafi einkennt skógræktarstarf árin og áratugina eftir áfallið 1963.

Skógræktarfélagið var þannig við það að lognast út af. Þá kom til eldhuginn Markús Runólfsson sem tók við formennsku 1985. Hann tók þá stefnu að horfa ekki á hvað áður hafði verið gert eða mistekist og skipta sér í engu af hvað hver deild hafði verið að gera. Tunguskógur og skógurinn við Skógaskóla voru í góðri umsjá. Á Hamragörðum var hins vegar ljóst að ekki þrifist skógur. Það var til ráðs að afhenda hann sveitarfélaginu til ævarandi eignar gegn aðgengi almennings. Vestur-Eyjafjallahreppur keypti uppistandandi hús og girðingar og dugði andvirðið sem fyrsta innborgun inn á kaup á jörðinni Kotvelli í Vallarkrók. Hún þótti líklegri til að henta undir skógrækt og þar var hafist handa.

Árið 1990 hófst landgæðsluátak í tilefni af 60 ára afmæli Skógræktarfélags Íslands. Þá gekkst Markús fyrir því að fá svæði í hverju sveitarfélagi til skógrækar og landbóta. Hófst þannig skógrækt á sandinum fyrir neðan Skóga, á Múlakotsaurum, á Þveráraurum neðan Þverárbrúar, í Ási, í Réttarnesi og í Bolholti. Nær allir sveitabæir voru heimsóttir og fjölgaði félögum mjög sem vildu styðja við þetta átak og eru uppistaðan í félagatali Skógræktarfélags Rangæinga enn þann dag í dag.

Á aldamótaárinu 2000 var hafin skógrækt í Aldamótaskógi á Gaddstöðum. Stofnað var til Aldamótaskóga á 5 stöðum á landinu til að minnast 70 ára afmælis Skógræktarfélags Íslands. Skógræktarfélag Rangæinga var nú orðið með stærstu skógræktarfélögum í landinu. Unnu margir við að planta út með s.k. Markúsarplóg. Plantað var í um 1500 ha í héraði auk þess sem plantað var í lönd Landgræðslunnar án samninga. Ferðuðust menn með Markúsarplóginn víða um sveitir og allt norður í land til að planta. Var um 500 þús. plöntum plantað nær árlega í svæði félagsins.

Markús féll frá árið 2002. Þá kom inn í stjórn Þorsteinn Jónsson og Sigríður Helga Heiðmundsdóttir tók við formannsembætti. Starfa þau enn í stjórn félagsins og að öllum öðrum ólöstuðum má það teljast mikil gæfa fyrir félagið að hafa slíkan mannauð. Eftir mikil framkvæmdaár þrengdi að fjárhagnum. Markúsarplógurinn var orðinn slitinn og tími til að taka nýja stefnu. Nýplöntuð svæði voru mörg og stór og nauðsynlegt var að koma áburði í rýran jarðveginn svo smáplöntur kæmust áfram. Mikill kostnaður lá einnig fyrir í uppsetningu og viðhaldi á girðingum o.fl. Því var hægt mjög á framkvæmdum og tók það um 10 ár að komast á lygnan sjó. Nær öll svæði í Rangárþingi-eystra voru fullplöntuð. Enn var þó óplantað í svæði á Gaddstöðum og í Bolholti og þar skyldi stefna að útplöntun næstu árin. Hekluskógaverkefnið komst af stað 2007 og tók félagið þátt í að deila út plöntum til þátttakenda sem eru allt frá sumarbústaðarlóðum til stærri landeigenda og ríkislanda. Þá hefur félagið séð um útplöntun fyrir Kolvið í mörg ár og gerir að einhverju leiti enn. Haustið 2024 var Skógræktarfélag Rangæinga búið að planta um 5.226.000 plöntum.

Tilvísanir

Munnleg heimild: Þorsteinn Jónsson.