Richard Whately
Richard Whately | |
|---|---|
| Fæddur | 1. febrúar 1787 Cavendish Square, London, England |
| Dáinn | 8. október 1863 (76 ára) Dublin, Írland |
| Skóli | Oriel College við Oxford-háskóla |
| Titill |
|
| Maki | Elizabeth Pope (g. 1821) |
| Börn | 5 |
Richard Whately (1. febrúar 1787 í London á Englandi — 8. október 1863) var breskur háskólakennari, heimspekingur, guðfræðingur og hagfræðingur. Whately varð erkibiskupinn í Dublin árið 1831, þar sem hann hélt áfram að skrifa mikið, en vegna hreinskilni hans og það að hann var ófeiminn í að segja sínar skoðanir gerði hann oft óvinsælan. [1]
Helstu verk hans eru Elements of Logic (1826), Elements of Rhetoric (1828) og Historic Doubts to Napoleon Buonaparte (1819). [1]
Fjölskylda og menntun
[breyta | breyta frumkóða]Richard Whately fæddist 1787 á Cavendish Square í London. Richard Whately var hluta af fyrstu menntun sinni í einkaskóla í Bristol. Eftir það fór hann í Oriel College við Oxford-háskóla þar sem hann lauk BA-gráðu árið 1808. Árið 1811 fékk hann fræðilega stöðu við Oriel College og ári síðar lauk hann MA-gráðu. Á þessum tíma var Oriel College mikilvægur vettvangur fyrir hóp fræðimanna sem oft hefur verið kallaður Noetics. Whately tengdist þessum hópi og starfaði þar meðal annars með Edward Copleston, sem var einn af leiðandi fræðimönnum Oriel College á þeim tíma. Hópurinn lagði mikla áherslu á rökfræði og gagnrýna hugsun og hafði áhrif á þær áherslur sem Whately tók síðar með sér inn í kennslu og fræðistörf.[1]
Árið 1821 giftist Whately henni Elizabeth Pope og þau eignuðust fimm börn, einn son og fjórar dætur.
Fræðistörf og kirkjustörf
[breyta | breyta frumkóða]Oxford og fræðileg verk
[breyta | breyta frumkóða]Whately byrjaði snemma að sinna kennslu við Oxford. Árið 1811 tók hann meðal annars að sér að kenna Nassau William Senior, sem varð síðar þekktur hagfræðingur. Þeir héldu sambandi áfram og á milli þeirra myndaðist bæði vinátta og fræðilegt samstarf. Whately hjálpaði Senior að fá prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði við Oxford árið 1825. Senior skrifaði síðar viðauka við bók Whately, Elements of Logic. Árið 1815 varð Whately kennari við Oriel College. Samhliða kennslunni skrifaði hann greinar um rökfræði og mælskufræði fyrir alfræðiritið Encyclopaedia Metropolitana. Þær greinar urðu síðar grunnurinn að tveimur þekktustu ritum hans, Elements of Logic frá 1826 og Elements of Rhetoric frá 1828.[2]
Samkvæmt reglum Oriel College á þeim tíma þurfti Whately að láta af fræðilegri stöðu sinni við skólann þegar hann kvæntist. Hann yfirgaf því Oxford um tíma og tók við starfi sóknarprests í Halesworth í Suffolk. Hann var þar í nokkur ár en sneri aftur til Oxford árið 1825. Þá var hann skipaður skólastjóri St Alban's Hall. Þar hélt hann áfram að sinna fræðilegum og kirkjulegum störfum.[1]
Whately skrifaði einnig um bókmenntir. Árið 1821 birti hann nafnlausan ritdóm um skáldsögurnar Northanger Abbey og Persuasion eftir Jane Austen í tímaritinu The Quarterly Review. Í ritdómnum hrósaði hann meðal annars persónusköpun hennar og því hvernig siðferðileg sjónarmið komu fram í verkunum. Ritdómurinn var einn af fyrstu mikilvægum ritdómunum um verk Austen.[3]
Prófessorsstaða í stjórnmálahagfræði við Oxford
[breyta | breyta frumkóða]Árið 1829 tók Whately við prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði við Oxford, þar sem hann fékk tækifæri til að kenna og þróa hugmyndir sínar um hagfræði. Hluti fyrirlestra hans frá þessum tíma var síðar gefinn út árið 1831 undir heitinu Introductory Lectures on Political Economy. Whately gegndi prófessorsstöðunni aðeins í stuttan tíma. Árið 1831 var hann skipaður erkibiskup í Dublin og flutti þá til Írlands. Þrátt fyrir það hélt hann áfram að sinna fræðastarfi og menntamálum.[2]
Menntastarf á Írlandi
[breyta | breyta frumkóða]Starf Whately á Írlandi náði lengra en eingöngu til kirkjumála. Hann hafði áfram mikinn áhuga á menntun og tók virkan þátt í þróun írska menntakerfisins. Árið 1832 tók hann þátt í stofnun landsmenntunarnefndar á Írlandi og varð einn áhrifamesti meðlimur hennar. Hann var í raun leiðandi maður innan nefndarinnar í mörg ár og sat þar til hann sagði frá henni árið 1853. Þátttaka hans í nefndinni sýnir að menntamál voru áfram stór hluti af starfi hans, jafnvel eftir að hann hafði yfirgefið Oxford.[2]
Hagfræðimenntun við Trinity College í Dublin
[breyta | breyta frumkóða]Whately hélt einnig áfram að vinna að hagfræðimenntun eftir að hann flutti til Dublin. Árið 1832 stofnaði hann prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði við Trinity College í Dublin.[4] Sú staða varð síðar vettvangur fyrir aðra hagfræðinga, meðal annars Mountifort Longfield. Þannig hélt Whately áfram að hafa áhrif á kennslu og fræðastarf þó að aðalstarf hans væri orðið embætti erkibiskups. Hann var í starfinu þar til hann lést árið 1863. Ferill hans var því fjölbreyttur og náði yfir háskólakennslu, fræðiskrif, prestsstarf, hagfræðikennslu, kirkjustjórn og þátttöku í menntamálum.[2]
Samstarf við Nassau William Senior
[breyta | breyta frumkóða]Í fræðstarfi sínu átti Whately í nánu samstarfi við Nassau William Senior, en þeir voru báðir sammála um að hafna vinnugildiskenningu David Ricardo og lögðu áherslu á skýra og rökfræðilega greiningu í hagfræði. Þegar Whately varð biskup í Dublin hélt hann áfram að efla fræðigreinina með því að stofna Whately-prófessorsstólinn við Trinity College og ráðfærði sig oft við Senior um efnahagsmál Írlands og fátækralögin. [5]
Framlag til hagfræði
[breyta | breyta frumkóða]Aðgreining hagfræði og siðfræði
[breyta | breyta frumkóða]Whately gegndi mikilvægu hlutverki í að móta hagfræði sem sjálfstæða og virðulega vísindagrein á 19. öld. Hann færði rök fyrir því að hagfræðin ætti ekki að leggja siðferðilegt mat á auð eða auðsöfnun, heldur vera hlutlæg greining á því hvernig efnahagsleg starfsemi og viðskipti virka. Með því að gera greinarmun á hagfræðilegri greiningu og siðferðilegu mati vildi hann styrkja stöðu hagfræðinnar sem sjálfstæðrar fræðigreinar.[2][5]
Whately lagði jafnframt áherslu á að viðfangsefni hagfræðinnar væru skipti og viðskipti milli einstaklinga. Til að undirstrika þessa áherslu mælti hann með því að hagfræði yrði kölluð catallactics, sem má þýða sem fræði um skipti eða viðskipti. Hjá Whately fól hugtakið einnig í sér gagnkvæmni, þar sem skipti byggjast á því að báðir aðilar telji sig hafa hag af þeim.[2][6][7]
Huglægt gildi og gagnrýni á vinnugildiskenninguna
[breyta | breyta frumkóða]Whately var hluti af þeirri þróun í breskri hagfræði sem síðar leiddi frá klassískri hagfræði yfir í nýklassíska hagfræði. Hann lagði meiri áherslu á huglægt mat einstaklinga og notagildi við útskýringu á verðmæti en algengt var innan klassískrar hagfræði. Eitt mikilvægasta framlag Whately til hagfræðinnar var gagnrýni hans á vinnugildiskenninguna, sem var mikilvæg í klassískri hagfræði. Í stað þess að líta á verðmæti vöru sem eitthvað sem réðist fyrst og fremst af þeirri vinnu sem fór í að framleiða hana, taldi Whately að verðmæti tengdist því hversu mikils fólk metur vöruna, fremur en eingöngu þeim kostnaði sem fólst í framleiðslu hennar. Þessi hugmynd var hluti af þeirri þróun í átt að huglægri gildiskenningu sem síðar varð mikilvæg í nýklassískri hagfræði.[2][5]
Whately notaði meðal annars dæmið um perlur til að útskýra þessa hugmynd. Menn leggja ekki vinnu í að kafa eftir perlum vegna þess að vinnan gerir perlurnar verðmætar, þeir gera það vegna þess að þeir telja perlurnar verðmætar. Með þessu sýndi Whately að verðmæti tengist mati fólks og eftirspurn, en ekki aðeins þeirri vinnu sem þarf til að finna eða framleiða vöruna sjálfa.[2][8] Þótt Whately setti ekki fram fullmótaða kenningu um jaðarnyt lagði hann þannig áherslu á að mat einstaklinga skipti máli þegar verðmæti væri ákveðið. Þess vegna má líta á hann sem forgöngumann jaðarhyggjunnar (e. proto-marginalist) og nýklassískrar hagfræði.[5]
Gagnrýni á mannfjöldakenningu Malthusar
[breyta | breyta frumkóða]Whately var ósammála mannfjöldakenningu Thomasar Malthusar. Malthus taldi að mannfjöldi gæti vaxið hraðar en matvælaframleiðsla og að skortur á mat myndi því að lokum takmarka fólksfjölgun. Whately lagði meiri áherslu á að hegðun fólks gæti breyst eftir efnahagslegum aðstæðum. Hann taldi því ekki sjálfgefið að fólksfjölgun myndi alltaf halda áfram á sama hátt. Þessi gagnrýni sýnir hvernig Whately lagði áherslu á raunverulega hegðun einstaklinga í stað þess að byggja eingöngu á föstum forsendum um fólksfjölgun.[5]
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- 1 2 3 4 „Richard Whately | History | Research Starters | EBSCOhost“. EBSCO (enska). Sótt 4. september 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 „Richard Whately“. www.hetwebsite.net. Sótt 4. september 2026.
- ↑ „Northanger Abbey“, The Cambridge Introduction to Jane Austen, Cambridge University Press, bls. 38–49, 19 febrúar 2015, ISBN 978-1-107-10025-1, sótt 9 október 2026
- ↑ Joseph A. Schumpeter (1954). History of Economic Analysis. George Allen & Unwin. bls. 483-484.
- 1 2 3 4 5 Alessandro Roncaglia (2017). A Brief History of Economic Thought. Cambridge University Press.
- ↑ Samuels, Warren J.; Biddle, Jeff; Davis, John Bryan (2003). A companion to the history of economic thought. Blackwell companions to contemporary economics. Malden, MA: Blackwell. ISBN 978-0-631-22573-7.
- ↑ Warren J. Samuels; Jeff E. Biddle; John B. Davis (2003). A companion to the History of Economic Thought. Blackwell Publishing. bls. 130-136.
- ↑ Whately, Richard (1847). Introductory Lectures on Political Economy: Delivered at Oxford in Easter Term, MDCCCXXXI (enska). J.W. Parker.