Rauðamelsölkelda

Rauðamelsölkelda.

Umhverfi kringum Rauðamelsölkeldu.

Rauðamelsölkelda er ölkelda á Snæfellssnesi í landi Rauðamels skammt frá stuðlabergshamrinum Gerðubergi. Hún er á náttúruminjaskrá og er ein frægasta og vatnsmesta ölkelda á Íslandi. Vatn í keldunni bragðast eins og sódavatn og var talið hafa lækningamátt.

Í Íslandslýsingu Þorláks Markússonar frá um 1730 er Rauðamelskeldu svo lýst:

"Það er af mörgum fortalið fyrir satt, að  fyrir vestan skuli vera ein kelda, sem kallast ölkelda, bæði nærri Búðarósakaupstað sem og Fróðárheiði, af hverjum ef menn drekka, skal vatnið smakka sem eitt öl, svo þeir sem það drekka, skuli finna sig hartnær hálfdrukkna, en sem stund er liðin, kenna þeir þess þó ekki sama úr því. Ef þeir vilja taka nokkuð af sömu keldu með sér, þá smakkar það eins sem annað vatn."

Á fyrstu áratugum 20. aldar voru gerðar tilraunir með að tappa vatni í keldunni á flöskur til útflutnings og neyslu innanlands. Í tengslum við Konungskomuna 1907 fóru Jón Jakobsson landsbókavörður og Jóhannes Nordal íshússtjóri að keldunni og fylltu með ærnu erfiði flöskur af kelduvatninu. Rauðamelskelda var seld undan Rauðamelsjörðinni og komst í eigu norsks símaverkfræðings Halvorsen að nafni en hann að nafni en hann mun hafa verið á Íslandi að leggja síma árið 1906. Komst Rauðamelskelda eftir það í eigu Norðmannsins Waagaard sem var um skeið óðalsbóndi í Röyken í Noregi. Waagaard mun hafa beðið Kristján Danakonung um leyfi til að skíra lindina sem vatnið var tekið úr "Lind Friðriks VIII" og mun hafa áform sem ekki gengu eftir um að setja upp átöppunarverksmiðju fyrir allt að 10 þúsund flöskur á dag. Seinna komst keldan að þriðjungi í eigu fyrirtækisins Nóa (síðar Nói og Síríus) og að tveimur þriðju í eigu norskra aðila.

Jón Vídalín kaupmaður í Reykjavík og eigandi jarðarinnar Ytri-Rauðamel lét einhvern tíma milli 1904-1907 byggja skúr yfir kelduna og setja þar á lása og hafði almenningur þá ekki aðgang að þessari heilsulind og mun mörgum hafa sárnað það. Í 3. bindi af ævisögu Árna prófasts Þórarinssonar eftir Þórberg Þórðarson eru frásögur um erjur sem spunnust út af þessum skúr. Fólk hafði öldum saman farið um langan veg að keldunni til lækninga. Þeirra á meðal eru Skagfirðingarnir Bólu-Hjálmar og Símon Dalaskáld. Símon orti brag um Rauðamelsölkeldu og umhverfið kringum hana í Hnappadal og hve sárt er að hún sé núna lokuð almenningi.

Eftirfarandi erindi eru í kvæði Símonar:

Ölkeldan þar eina

er nú meinuð þjóð,

bezta, holla, hreina

hér um fósturslóð;

lukt er járns í húsi hún.

Nú slíkt boðar nærri oss

nýja frelsis brún!

Svellur, ólgar, sýður

svoddan inni’ í rann;

gellur grátur stríður,

— glöggt út heyrast kann—;

steinlagt kringum stræti þar

upp um glufu þeysist þétt

þjóð til blessunar.

Hún vill hlekki brjóta,

heilsubót oft lýð,

fagurs frelsis njóta

fáum sína tíð,

horfa’ á sól og himinspjald,

en henni lokað hefir nú

hart auðmanna vald.

Bólu-Hjálmar orti þessa vísu um Rauðamelskeldu í síðasta sinn sem hann kom að keldunni:

Þig nú kveð ég lífsins lind

landsbarna sem nýtur hylli.

Mín er ósk að ágirnd blind

aldrei þínu vatni spilli.