Rússneska
| Rússneska Русский язык | ||
|---|---|---|
| Málsvæði | Búlgaría, Finnland, Grikkland, Indland, Ísrael, Kanada, Kína, Mongólía, Pólland, Rúmenía, Rússland, Tékkland og Þýskaland | |
| Heimshluti | Fyrrum Sovétríki, Vestur-Evrópa, Asía, Norður-Ameríka | |
| Fjöldi málhafa | 253 milljónir | |
| Sæti | 9 | |
| Ætt | Indóevrópskt Baltóslavneskt Slavneskt Austurslavneskt Rússneska | |
| Opinber staða | ||
| Opinbert tungumál |
Abkasía, Gagásía, Hvíta-Rússland, Kasakstan, Krím, Kirgistan, Rússland, Suður-Ossetía og Transnistría | |
| Stýrt af | Rússnesku tungumálastofnuninni | |
| Tungumálakóðar | ||
| ISO 639-1 | ru | |
| ISO 639-2 | rus | |
| SIL | RUS | |
| ATH: Þessi grein gæti innihaldið hljóðfræðitákn úr alþjóðlega hljóðstafrófinu í Unicode. | ||
Rússneska (русский язык rússkíj jazyk, borið fram [ˈruskʲɪj jɪˈzɨk] ⓘ) er austurslavneskt tungumál sem er talað í Rússlandi, en er líka algengt samskipta- og móðurmál í öðrum fyrrverandi ríkjum Sovétríkjanna. Rússneska var opinbert mál Sovétríkjanna og hefur enn opinbera stöðu í Rússlandi, Hvíta-Rússlandi, Kasakstan, Kirgistan og Tadsíkistan. Rússneska er algengt samskiptamál í Úkraínu, Moldóvu, Kákasus og Mið-Asíu, og í minna mæli í Eystrasaltslöndunum og Ísrael.[1][2]
Alls tala um 253 milljónir rússnesku á heimsvísu.[3] Rússneska er stærsta móðurmál í Evrópu, mest talaða slavneska málið og útbreiddasta tungumál Evrasíu.[4] Hún er sjöunda stærsta móðurmál heims og níunda mest talaða mál heims.[5] Rússneska er eitt af sex opinberum málum Sameinuðu þjóðanna,[6] og fjórða mest notaða málið á Internetinu.[7]
Rússneska er rituð með afbrigði af kýrillísku letri. Hún er eitt þriggja mála sem nú eru notuð sem teljast til austurslavnesku málagreinarinnar, hin tvö eru úkraínska og hvítrússneska. Elstu heimildir ritaðar á austurslavnesku máli eru frá 10. öld. Rússneskan hefur í gegnum aldirnar orðið fyrir miklum áhrifum frá kirkjuslavnesku, sem telst til suðurslavneskra mála, bæði hvað varðar orðaforða og málfræði. Þar að auki er í málinu gífurlegt magn tökuorða úr frönsku og þýsku yfir hugtök í stjórnmálum, vísindum og tækni.
Greining
[breyta | breyta frumkóða]Rússneska er austur-slavneskt mál innan indóevrópskrar málaættar. Austurslavnesk eru enn fremur úkraínsku og hvítrússnesku.
Grunnorðaforði, orðmyndunarreglur auk annarrar málfræði og ekki síst bókmenntahefðin hefur orðið fyrir miklum áhrifum frá kirkjuslavnesku. Kirkjuslavneska sem er enn notuð sem helgimál rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar er suðurslavneskt mál, á meðan að rússneska er austurslavnesk. Mörg orð í nútímarússnesku ritmáli eru líkari nútímabúlgörsku en úkraínsku eða hvítrússnesku. Austurslavneski orðaforðinn hefur þó oft varðveist í talmáli í ýmsum rússneskum mállýskum.
Nafnorð hafa 6 föll. Auk þeirra 4 sem við þekkjum úr íslensku eru staðarfall og tækisfall. Rússneska hefur hvorki ákveðinn né óákveðinn greini og tengisögn í nútíð (er) er ekki notuð. Viktor er námsmaður - Viktor student.
Útbreiðsla
[breyta | breyta frumkóða] |
| Hinn rússneskumælandi heimur Dökkblátt: opinbert mál |
Rússneska er opinbert mál í Rússlandi og eitt af opinberum málum í Kasakstan, Kirgistan og Hvíta-Rússlandi. Hún er ein af sex opinberun málum Sameinuðu þjóðanna.
Rússneska er aðallega töluð í Rússlandi en er einnig mikið notuð í fyrrum Sovétríkjum. Fram að árinu 1917 var rússneska eina opinbera málið í Rússneska keisaradæminu (að undanteknu Stórfurstadæminu Finnlandi). Á sovéska tímabilinu var opinber stefna að öll mál væru jafnrétthá, en í raun var rússneska hið opinbera mál og var notast mest við hana í öllu opinberu. Eftir upplausn Sovétríkjanna árið 1991 hafa nánast öll hin nýfrjálsu ríki lagt mikið kapp á að styrkja þjóðtungu sína á kostnað rússneskunnar.
Í Lettlandi, þar sem meira en þriðjungur íbúa hafa rússnesku að móðurmáli, hefur staða málsins verið mjög umdeild. Stærstur hluti rússneskumælandi íbúa flutti til landsins frá Rússlandi þegar það var undir hæl Sovétríkjanna og eiga margir Lettar erfitt með að sætta sig við að þeir séu fullgildir íbúar landsins. Sama er að segja um Eistland þar sem um fjórðungur íbúa er rússneskumælandi.
Í þeim Austur-Evrópulöndum sem voru aðildarlönd að Varsjárbandalaginu var rússneska skyldugrein í öllum skólum. Eftir upplausn Sovétveldisins hefur hlutverk rússnesku sem samskiptamál í þessum löndum minnkað verulega og má segja að enska hafi algjörlega tekið við því hlutverki hjá yngra fólki.
Mállýskur
[breyta | breyta frumkóða]Mállýskumunur hefur verið mjög mikill í rússnesku þó að munur á milli mállýskna hafi minnkað mikið á 20. öld. Mállýskumunur er bæði hvað varðar framburð, orðaforða og málfræði. Sú rússneska sem notuð er opinberlega og kennd í skólum byggist á mállýsku Moskvusvæðisins.
Stafagerð
[breyta | breyta frumkóða]
Rússneska er rituð með afbrigði af kyrillísku letri með stafrófi sem er myndað úr 33 bókstöfum; 20 samhljóðum, tíu sérhljóðum, einu hálfsérhljóði (й), og tveimur breytistöfum (ъ og ь) sem breyta framburði þess stafs sem kemur á undan þeim.
Kýrillískt letur var búið til á 9. öld til að rita kirkjuslavnesku. Það var tekið upp sem skrifletur í Garðaríki á 10. öld. Síðasta stóra stafsetningarbreytingin í rússnesku átti sér stað 1917-18.[8]
| Kyrillískur bókstafur |
Skrifletur | Akademísk umritun |
Nálgun með íslensku stafrófi |
Framburðarábending |
|---|---|---|---|---|
| А а |  | a | a | |
| Б б |  | b | b | |
| В в |  | v | v | |
| Г г |  | g | g | |
| Д д |  | d | d | |
| Е е |  | je, e | é, e | |
| Ё ё |  | jo, o | jo, o | (eins og o í boð) |
| Ж ж |  | ž | zh, zj | (raddað sje-hljóð) |
| З з |  | z | z | (raddað s-hljóð) |
| И и |  | i | í | |
| Й й |  | j | j | |
| К к |  | k | k | (ófráblásið) |
| Л л |  | l | l | |
| М м |  | m | m | |
| Н н |  | n | n | |
| О о |  | o | o | |
| П п |  | p | p | (ófráblásið) |
| Р р |  | r | r | |
| С с |  | s | s | |
| Т т |  | t | t | (ófráblásið) |
| У у |  | u | ú | (eins og ú í bú) |
| Ф ф |  | f | f | |
| Х х |  | ch/kh | ch | (líkt þýsku ch; dauft ach-hljóð) |
| Ц ц |  | c | ts | |
| Ч ч |  | č | tsj | |
| Ш ш |  | š | sh, sj | |
| Щ щ |  | šč | stsj | (langt, mjúkt tje-hljóð) |
| Ъ ъ |  | (sýnir harðan framburð af samhljóðanum á undan) | ||
| Ы ы |  | y | i | (hart i-hljóð) |
| Ь ь |  | ' eða j | j | (sýnir mjúkan framburð af samhljóðanum á undan) |
| Э э |  | e | e | (samsvarar dönsku æ) |
| Ю ю |  | ju | jú | |
| Я я |  | ja | ja |
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ „Russian Language Enjoying a Boost in Post-Soviet States“. Gallup. 1 ágúst 2008. Afrit af uppruna á 18 maí 2010. Sótt 16 maí 2010.
- ↑ Арефьев, Александр (2006). Падение статуса русского языка на постсоветском пространстве [The decline of the status of the Russian language in the post-Soviet space]. Демоскоп Weekly (rússneska) (251). Afrit af uppruna á 8. mars 2013.
- ↑ „Russian Language (RUS)“. Ethnologue. Sótt 25.8.2025.
- ↑ „Russian“. University of Toronto School of Continuing Studies. Sótt 25.8.2025.
- ↑ „The World's Most Widely Spoken Languages“. Saint Ignatius High School. Cleveland, Ohio. Afrit af upprunalegu geymt þann 27. september 2011. Sótt 17 febrúar 2012.
- ↑ „Official Languages“. United Nations. Afrit af uppruna á 13 júlí 2021. Sótt 16 júlí 2021.
- ↑ „Most used languages online by share of websites 2024“. Statista.com (enska). Afrit af uppruna á 27 apríl 2024. Sótt 12 apríl 2024.
- ↑ Verhoeven, Ludo Th; Perfetti, Charles (12 október 2017). Learning to Read across Languages and Writing Systems (enska). Cambridge University Press. bls. 401. ISBN 978-1-107-09588-5.
Tenglar
[breyta | breyta frumkóða]
- Umritunarreglur fyrir umritun rússnesku á íslensku
- Ókeypis orðalistar á rússnesku
- "Грамота". Kennsluefni um rússnesku.