Ráðuneyti Tryggva Þórhallssonar

Ríkisstjórn Tryggva Þórhallssonar, stundum nefnd stjórn hinna dreifðu byggða, var minnihlutastjórn Framsóknarflokksins sem Alþýðuflokkurinn varði falli. Stjórnin var við völd á Íslandi frá 28. ágúst 1927 til 3. júní 1932.

Aðdragandi

Ráðuneyti Tryggva Þórhallssonar í Stjórnarráðshúsinu 1. október 1927. Frá vinstri: Magnús Kristjánsson, Tryggvi Þórhallsson og Jónas Jónsson frá Hriflu. Ljósmynd: Ólafur Magnússon, Þjóðminjasafn Íslands.

Í Alþingiskosningunum 1923 myndaðist kosningabandalag gegn vinstriflokkunum: Alþýðuflokknum og Framsóknarflokknum. Bandalagið fékk tæplega 54% atkvæða og í allt 25 þingsæti af 42. Hafa verður í huga að sex þingmenn á þessum tíma voru landskjörnir, var kjörtímabil þeirra 12 ár og kosið í fyrsta sinn árið 1916. Kosningalögin sögðu fyrir um að helmingur landskjörinna þingmanna skyldi detta út á sex ára fresti og réði hlutkesti hverjir það yrðu. Kosningaúrslitin árið 1923 og staða landskjörinna þingmanna urðu til þess að Íhaldsflokkurinn var stofnaður. Stjórn var mynduð snemma árs 1924, undir forystu Jóns Þorlákssonar, sem var þéttbýlismiðaðri en fyrri stjórnir. Talað var fyrir auknu frelsi í viðskiptum og að draga ætti úr ríkisútgjöldum og ríkisafskiptum. Landsverslunin, sem Héðinn Valdimarsson var í raun einráður yfir, var lögð niður á stjórnartímanum. Alþýðuflokkurinn og Framsóknarflokkurinn voru í stjórnarandstöðu en báðir aðhylltust meiri ríkisafskipti með áherslu á dreifbýli en meirihlutinn.

Kosið var til Alþingis þann 9. júlí 1927. Fjórir stjórnmálaflokkar buðu fram og náðu allir manni á þing; Framsóknarflokkurinn, Íhaldsflokkurinn, Alþýðuflokkurinn og Frjálslyndi flokkurinn. Niðurstöður kosninganna voru þær að Íhaldsflokkurinn fékk 44% atkvæða og 16 þingmenn, Framsóknarflokkurinn 30,3% og 19 þingmenn, Alþýðuflokkurinn 19% og 5 þingmenn, Frjálslyndi flokkurinn 6,1% og 1 þingmann og utanflokka náði Gunnar Sigurðsson kjöri með 1% atkvæða.

Þrátt fyrir að Íhaldsflokkurinn hafi verið með um 44% fleiri atkvæði á landsvísu þá var kjördæmaskipan hagstæðari Framsóknarflokknum sem naut meira fylgis í fámennum sveitakjördæmum en Íhaldsflokkurinn og Alþýðuflokkurinn.

Ráðherrar

Forsætis- og atvinnumálaráðherra

Stjórnin var jafnan skipuð þremur ráðherrum. Tryggvi Þórhallsson (1889–1935) formaður Framsóknarflokksins gegndi embætti forsætisráðherra allt kjörtímabilið og var einnig atvinnumálaráðherra. Tryggvi tók jafnframt að sér embætti fjármálaráðherra í tvígang og settist í sæti dóms- og kirkjumálaráðherra þegar Jónas frá Hriflu vék tímabundið úr stjórninni. Tryggvi var guðfræðingur að mennt, sonur Þórhalls Bjarnarsonar biskups, hafði áður verið ritstjóri Tímans og formaður Búnaðarfélags Íslands. Tryggvi var búsettur í Reykjavík þar sem hann rak kúabú. Helsta baráttumál hans var hagur bændastéttarinnar og framtíð íslenskra sveita. Hann þótti hófsamari en Jónas frá Hriflu og naut trausts meðal þingmanna bænda.

Þegar Tryggvi tók yfir ráðuneyti Jónasar gerði hann Sigurð Kristinsson (1880–1963) forstjóra SÍS að atvinnumálaráðherra.

Dóms- og kirkjumálaráðherra

Jónas frá Hriflu og Magnús Kristjánsson fjármálaráðherra fyrir utan Stjórnarráðið. Myndin er tekin 1927 eða 1928. Ljósmynd: Magnús Ólafsson, Ljósmyndasafn Reykjavíkur.

Stjórnin átti sér fleiri viðurnefni. Ríkisstjórn Jónasar frá Hriflu var eitt þeirra. Jónas Jónsson (1885–1965) dóms- og kirkjumálaráðherra var áhrifamesti og umdeildasti ráðherra stjórnarinnar. Hann fór sem dómsmálaráðherra einnig með mennta- og heilbrigðismál. Jónas var helsti hugmyndafræðingur Framsóknarflokksins og samvinnuhreyfingarinnar og beitti sér gegn vaxandi valdi kaupmanna og „íhaldsins“ í Reykjavík. Ráðherratíð hans einkenndist af hörðum deilum eins og „stóru bombunni“ árið 1930 þegar hann vék Helga Tómassyni yfirlækni á Kleppi úr starfi.

Þegar leið að kosningum til Alþingis árið 1931 vék Jónas úr stjórninni til að lægja öldurnar. Stjórnarandstaðan hafði sótt hart að honum og Alþýðuflokkurinn var tekinn að þreytast á stuðningi við ríkisstjórnina. Tryggvi Þórhallsson forsætisráðherra taldi vænlegra til árangurs að Jónas viki sæti á meðan kosningabaráttan stæði yfir og settist því sjálfur í sæti dóms- og kirkjumálaráðherra.

Niðurstaða kosninganna 1931 var stórsigur fyrir Framsóknarflokkinn. Hann hlaut sína langbestu kosningu fyrr og síðar og hreinan þingmeirihluta. Jónas varð aftur ráðherra í kjölfarið.

Fjármálaráðherra

Magnús Kristjánsson (1862–1928) var fjármálaráðherra á árunum 1927 til 1928. Magnús var kaupmaður á Akureyri og mikill áhugamaður um málefni verslunar en jafnframt eindreginn stuðningsmaður stóriðjuáforma og vaxtar Reykjavíkur – öfugt við flesta aðra framsóknarmenn. Hann studdi eindregið einkaleyfisumsókn Fossafélagsins Titan og taldi eðlilegt að leita eftir erlendu fjármagni í slíkar framkvæmdir. Magnús lést í embætti síðla árs 1928. Tryggvi tók við fram í mars 1929 þegar  Einar Árnason (1875–1947) þingmaður Eyfirðinga settist í stól fjármálaráðherra.

Jónas frá Hriflu, Tryggvi Þórhallsson og Einar Árnason á Alþingishátíðinni á Þingvöllum 1930. Ljósmynd: Loftur Guðmundsson, Þjóðminjasafn Íslands.

Öfugt við forvera sinn var Einar eindreginn andstæðingur þess að ríkið veitti ábyrgð á lánum til Sogsvirkjunar, sem var Alþýðuflokki og Sjálfstæðisflokki mikið kappsmál. Einar taldi að fjármagni væri betur varið í uppbyggingu sveitanna en í raflínur til Reykjavíkur. Til að lægja öldurnar í aðdraganda kosninganna vék Einar einnig úr sæti ráðherra vorið 1931 þó mestur styr hafi staðið um störf Jónasar frá Hriflu.

Eftir kosningarnar sumarið 1931 og nýtt stjórnarumboð tók mágur Tryggva, Ásgeir Ásgeirsson (1894–1972), við sæti fjármálaráðherra og gengdi embættinu til stjórnarslita sumarið 1932. Ásgeir hafði verið forseti sameinaðs þings árin 1930–1931 og þótti lipur samningamaður sem átti auðvelt með samstarf við aðra flokka. Þegar Tryggvi sagði af sér sem forsætisráðherra vegna kjördæmamálsins tók Ásgeir við embættinu í hans stað.

Tímalína

Hagstjórn

Á árunum áður en stjórn Tryggva tók við landsstjórninni hafði efnahagslífið batnað mikið eftir erfiðleikana í kjölfar heimstyrjaldarinnar fyrri. Afli hafði aukist umtalsvert og verð afurða á erlendum mörkuðum hækkað. Gjaldeyrir hafði streymt inn í landið og krónan styrkst. Stjórnvöld ákváðu því að hækka gengið árið 1925 sem meðal annars framsóknarmenn voru mjög á móti. Í umræðum á Alþingi árið 1926 kallaði Tryggvi Þórhallsson gengishækkunina „víg íslenskra atvinnuvega“ og lýsti víginu á hendur ríkisstjórninni.

Efnahagur landsins var sterkur við stjórnarskiptin árið 1927. Góðæri var bæði til sjávar og sveita og mikil framkvæmdagleði ríkti. Þegar ríkisstjórn Framsóknarflokksins tók við breyttist hagstjórnin og meiri áhersla var lögð á ríkisafskipti en verið hafði í tíð ríkisstjórna Jóns Magnússonar, Magnúsar Guðmundssonar og Jóns Þorlákssonar árin á undan. Var markmið hagstjórnarinnar meðal annars að draga úr fólksflutningum á mölina.

Meðal þess sem stjórnin lagði áherslu á var að koma böndum á útflutning sjávarafurða og að efla hag sveita landsins. Komið var á samræmdri sölu á síld með stofnun Síldareinkasölu Íslands 1. maí 1928. Frá þeim tíma var einkasala á allri verkaðri síld sem ætluð var til útflutnings og voru framleiðendur háðir leyfum einkasölunnar. Síldareinkasalan komst þó fljótlega í vanda vegna ytri erfiðleika á mörkuðum og deilna heima fyrir og var tekin til gjaldþrotaskipta í desember 1931.

Gripið var til ýmissa ráðstafana til að auka vægi sveita landsins:

• Menntunarmöguleikar ungmenna voru auknir og þeim gert kleift að sækja sér menntun sem átti að ýta undir löngun til að setjast að í sveitum. Til þess voru byggðir nokkrir héraðsskólar á tímabilinu. Þeirra þekktastur er Héraðsskólinn á Laugarvatni sem tók til starfa 1. nóvember 1928. Einnig má nefna Reykholtsskóla í Borgarfirði (1931) og Héraðsskólann á Reykjum í Hrútafirði (1931).
• Landbúnaði var gert hærra undir höfði. Á Alþingi árið 1928 voru samþykkt lög um Byggingar- og landnámssjóð sem átti að lána bændum til að reisa nýbýli, bæði á ræktuðu og óræktuðu landi.
• Samgöngur í sveitum landsins voru stórefldar. Veruleg aukning varð á fjárveitingum til samgöngumála í tíð stjórnarinnar. Miklar umræður urðu um þau mál við afgreiðslu fjárlaga, þar sem hver þingmaður barðist fyrir samgöngubótum í sínu kjördæmi.

Nokkur ríkisfyrirtæki voru stofnuð á vegum stjórnarinnar með það að markmiði að styrkja efnahagslegt sjálfstæði Íslands. Meðal þeirra voru Skipaútgerð ríkisins sem hóf rekstur árið 1929. Árið 1930 var sérstaklega öflugt en þá hófu rekstur Ríkisprentsmiðjan Gutenberg, Búnaðarbankinn, Síldarverksmiðjur ríkisins, Ríkisútvarpið og Landspítali Íslands. Önnur verk ríkisstjórnarinnar sem byggðu á ríkisafskiptum voru til dæmis þjóðnýting Íslandsbanka, stofnun Útvegsbankans og bygging Landssímahússins við Austurvöll.

Strax haustið 1930 fór að síga á ógæfuhliðina í efnahagsmálum þegar áhrifa alþjóðakreppunnar fór að gæta á Íslandi. Það ár fór metframleiðsla á bæði saltfiski og síld á erlendan markað en verðfall varð um 13% og enn meira árið á eftir eða 31%. Viðskiptakjör Íslendinga rýrnuðu um tæpan fjórðung frá 1929 til 1932.

Fyrstu kreppuráðstafanir ríkisstjórnarinnar voru að afnema tengingu krónunnar við gullfótinn og fylgja þess í stað breska pundinu. Settar voru hömlur á innflutning. Skammta varð gjaldeyri þar sem ekki var neinn gjaldeyrisvarasjóður til að mæta kreppunni eftir góðærið 1929–1930. Kreppan hafði víðtæk áhrif erlendis og þýddi mun minni eftirspurn eftir íslenskum útflutningsvörum, bæði sjávarfangi og landbúnaðarvörum. Verðmæti útflutningsframleiðslunnar í heild rýrnaði um 36% frá 1929–1932. Þetta hafði þær afleiðingar að atvinnuleysi breiddist út og fátækt jókst meðal bænda og verkafólks.

Til að mæta þessu var brugðið á það ráð að gera landið sem minnst háð erlendum viðskiptum og bændur sneru sér í auknum mæli að innanlandsmarkaði fyrir kjöt og mjólk. Til bráðabirgða var útflutningurinn frekar hugsaður sem aukageta. Fyrsta aðgerð var að taka fyrir innflutning á búvörum sem hægt var að framleiða innanlands, eins og kartöflur og ýmsar mjólkurafurðir. Stærsta breytingin var þó að tryggja ákveðið verð á helstu búfjárafurðir miðað við framleiðslukostnað og koma þannig í veg fyrir verðlækkanir til bænda.

Þingrofsmálið 1931

Ef marka má frásögn Helga Tómassonar af heimsókn hans til Jónasar frá Hriflu í kringum „stóru bombuna“ þá voru teknar að myndast sprungur í samstarfinu innan ríkisstjórnarinnar. Guðrún Stefánsdóttir, eiginkona Jónasar, tjáði Helga „að maður, sem er jafn langt á undan sínum tíma og hann, gæti orðið „nervous“ með þessar bændalyddur í eftirdragi og líkamlega hálfdauðan mann [Tryggva Þórhallsson] við hlið sér í ráðherrasæti“.

Snemma árs árið 1931 var orðið ljóst að djúpstæður ágreiningur var á milli Framsóknarflokks og annarra flokka á þingi um kjördæmaskipanina. Alþýðuflokkur og Sjálfstæðisflokkur vildu leiðrétta vægi atkvæða þannig að þingmannafjöldi hvers kjördæmis endurspeglaði fjölda kjósenda. Þegar ljóst var að ríkisstjórnin myndi ekki taka þátt í slíkum breytingum ákvað Sjálfstæðisflokkur að leggja fram vantrauststillögu sem Alþýðuflokkur studdi. Umræður áttu að fara fram 14. apríl og þeim átti að útvarpa.

Þegar þingfundur hófst lagði Tryggvi Þórhallsson fram dagskrártillögu þar sem hann rauf þing og kom þannig í veg fyrir að við tæki ný ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks sem sæti fram að kosningum síðar það ár. Með því kom Framsóknarflokkurinn í veg fyrir að kjördæmaskipan breyttist áður en gengið væri til kosninga. Þingmenn stjórnarandstöðu brugðust ókvæða við og töldu þingrofið ólýðræðislegt. Í stríðsletursfyrirsögn á forsíðu Morgunblaðsins 15. apríl sagði: „Einræðisstjórn! Tryggvi Þórhallsson fær konungsvaldið til að traðka á þingræðinu með því að leysa upp Alþingi á miðjum starfstíma þess.“

Mikil reiði greip um sig meðal stuðningsmanna stjórnarandstöðuflokkanna. Þau dagblaðanna, sem voru hliðholl stjórnarandstöðunni, fóru mikinn og þá sérstaklega Morgunblaðið. Þann 16. apríl mátti lesa í blaðinu grein þar sem Tryggva Þórhallssyni var skipaður staður í sögunni við hlið Trampe greifa sem „konungsvaldið tefldi fram til þess að kúga íslendinga á þjóðfundinum 1851, en það er frægt orðið sem mesta fólskuverk í þingsögunni.“ Voru haldnir mótmælafundir í Reykjavík í um viku tíma eftir þingrofið og jafnvel setið um ráðherrabústaðinn í Tjarnagötu þar sem forsætisráðherra bjó. Steini var kastað í rúðu á heimili Ásgeirs Ásgeirssonar á meðan hann var að heiman en tvö barna hans voru ein heima.

Ríkisstjórnin var í raun bráðabirgðastjórn frá þingrofinu fram að kosningum. Menn deildu hart um lögmæti þingrofsins en fljótlega varð hin viðurkennda lögtúlkun sú að Tryggvi hefði farið að lögum í málinu. Kjósendur virtust vera sama sinnis. Í kosningum í kjölfarið vann Framsóknarflokkurinn sinn stærsta sigur þegar hann hlaut 36% atkvæða og hreinan meirihluta þingsæta eða 21 af 36. Kjördæmaskipanin gerði að verkum að Sjálfstæðisflokkur með 44% atkvæða fékk aðeins 12 þingmenn og Alþýðuflokkur þrjá menn kjörna með 16,1% atkvæða. Framsóknarflokkur fékk sjö til átta fleiri þingsæti en ef atkvæðavægi hefði verið jafnt. Sjálfstæðisflokkuri fékk hins vegar fimm sætum færra og Alþýðuflokkur þremur sætum færra.

Stjórn Tryggva fer frá völdum

Þrátt fyrir að Framsóknarflokkur hefði unnið stórsigur í kosningunum 1931 og fengið hreinan meirihluta, skorti hann meirihluta í efri deild Alþingis. Þar átti flokkurinn aðeins tvo af sex landskjörnum þingmönnum. Þetta þýddi að ríkisstjórnin gat ekki komið fjárlögum í gegnum þingið. Einnig var heimskreppan farin að segja verulega til sín á Íslandi. Viðsjárvert var að stjórna landinu á slíkum óvissutímum með veika stöðu í þinginu án þess að geta tryggt nauðsynlegar lagasetningar. Stjórnin var komin í þing- og stjórnskipulega sjálfheldu.

Stjórnarandstaðan hafði barist hart fyrir breytingum á kjördæmaskipan til að jafna vægi atkvæða en Framsóknarflokkurinn naut góðs af eldra kerfi. Framsóknarmenn óttuðust að stjórnarandstaðan gæti knúið fram breytingu á stjórnarskrá hvenær sem hún kæmist í meirihluta. Vænlegra þótti að semja við Sjálfstæðisflokkinn um lágmarksbreytingar á kjördæmaskipaninni og tryggja þannig áframhaldandi valdastöðu flokksins.

Vegna þessarar stöðu var ákveðið að bjóða Sjálfstæðisflokknum til samstarfs til að ljúka kjördæmamálinu. Ásgeiri Ásgeirssyni var falið að mynda nýja stjórn en Tryggvi og Jónas drógu sig í hlé. Ráðuneyti Tryggva Þórhallssonar fór frá völdum þann 3. júní 1932.