Oscar Richard Lange

Oskar Lange
Fæddur	Oskar Ryszard Lange 27. júlí 1904 Tomaszów Mazowiecki, Póllandi
Dáinn	2. október 1965 (61 árs) Lundúnum, Englandi
Þjóðerni	Pólskur
Menntun	Háskólinn í Kraká
Störf	Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
Þekktur fyrir	Lange-líkanið af markaðssósíalisma, grundvallarsetningar velferðarhagfræðinnar
Stefna	Marxismi, nýklassísk hagfræði
Maki	Irene Oderfeld
Börn	Christopher Stephen Lange
Foreldrar	Artur Juliusz Lange, Sophie Albertine Rosner

Oskar Ryszard Lange (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um sósíalíska hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu framleiðsluþáttum við verðkerfi sem líktist markaði. Hann var marxisti en beitti jafnframt aðferðum nýklassískrar hagfræði, og í því samspili felst sérstaða hans í sögu hagfræðinnar.

Uppruni og menntun

Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt Łódź í þeim hluta Póllands sem þá laut stjórn rússneska keisaradæmisins. Faðir hans var textílkaupmaður. Hann lagði stund á lögfræði og hagfræði við háskólann í Poznań og síðar í Kraká, þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir. Doktorsritgerð hans fjallaði um hagsveiflur í Póllandi. Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í Varsjá, en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.

Árin í Bandaríkjunum

Árið 1934 fékk Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til frekara náms á Englandi og í Bandaríkjunum. Árið 1936 varð hann lektor við Michigan-háskóla og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir. Hann kenndi við Kaliforníuháskóla og Stanford-háskóla áður en hann var ráðinn til Chicago-háskóla árið 1938. Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði, varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945. Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og eignuðust þau soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.

Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Greinin „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ birtist í Review of Economic Studies árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist í sama tímariti árin 1936–37 og var endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði. Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu Studies in Mathematical Economics and Econometrics.

Í History of Economic Analysis taldi Joseph Schumpeter Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til Vilfredos Pareto og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði Karls Marx.

Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum

Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok seinni heimsstyrjaldarinnar. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í London og studdi þess í stað Lublin-nefndina, sem naut stuðnings Sovétríkjanna, og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli Franklins D. Roosevelt og Jósefs Stalín um framtíð Póllands að stríði loknu. Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í Bandaríkjunum eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946. Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna árin 1946–47 og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.

Störf í Póllandi

Í lok fimmta áratugarins, þegar stalínisminn fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu. Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955. Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu. Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.

Marxismi og nýklassísk hagfræði

Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi. Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.

Lange aðhylltist sögulega efnishyggju Marx en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum Ricardos. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var Ekonomia polityczna (1959).

Breit–Lange líkanið

Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður einokunarvald, auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.

Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan

Útreikningsdeilan, sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af Ludwig von Mises og Friedrich Hayek. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.

Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.

Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við jaðarkostnað, og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.

Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani. Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.

Ásamt Abba Lerner er Lange talinn einn upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma. Gagnrýnendur, einkum úr austurríska hagfræðiskólanum, bentu þó á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.

Velferðarhagfræði

Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og Maurice Allais er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé Pareto-hagkvæmt, það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.

Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í Econometrica árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gérard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að ytri áhrif valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem Arthur Cecil Pigou hafði lagt með greiningu sinni á markaðsbresti, en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar. Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.

Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar

Almenna jafnvægiskenningin eftir Léon Walras féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt John Hicks, Harold Hotelling og Paul Samuelson, til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í Vínarborg. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra Kenneth Arrow og Gérard Debreu.

Lögmál Says og verðsveigjanleiki

Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði John Maynard Keynes og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) fjallaði hann um lögmál Says, þá klassísku fullyrðingu að framboð skapi sína eigin eftirspurn. Hann sýndi fram á að lögmálið gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar peninga. Í bókinni Price Flexibility and Employment (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu, og komst að þeirri niðurstöðu að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.

Kennslurit og stýrifræði

Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út Introduction to Econometrics árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af Political Economy. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga. Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega stýrifræði, þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans Introduction to Economic Cybernetics kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.

Tölvur og áætlanagerð

Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að rafeindatölvur hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans Michał Kalecki.

Viðurkenningar

Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í Haag árið 1962. Hagfræðiakademían í Wrocław bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.

Helstu rit

• „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
• On the Economic Theory of Socialism (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
• „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
• „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
• Price Flexibility and Employment (1944)
• Introduction to Econometrics (1958)
• Political Economy, 1. bindi (1959)
• „The Computer and the Market“ (1967)
• Introduction to Economic Cybernetics (1970)

Heimildaskrá

• Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í A Companion to the History of Economic Thought, ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
• Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í A Companion to the History of Economic Thought, ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
• King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í A Companion to the History of Economic Thought, ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
• Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í The New Palgrave Dictionary of Economics, 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
• Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb, ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
• Lange, Oskar. Introduction to Economic Cybernetics. Oxford: Pergamon Press, 1970.
• Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í On the Economic Theory of Socialism, ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
• Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. Studies in Mathematical Economics and Econometrics. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
• Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ Gospodarka Narodowa, nr. 10 (2005): 78–95.
• Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í A Companion to the History of Economic Thought, ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
• Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í A Companion to the History of Economic Thought, ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
• Schumpeter, Joseph A. History of Economic Analysis. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, 1954.
• Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í International Encyclopedia of the Social Sciences, ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

Tenglar

• Oskar Lange á History of Economic Thought Website
• Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica