Fara í innihald

Mylla

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu

Mylla er mannvirki sem malar og mylur, og er hún í raun stærðarinnar kvörn. Í gamla daga þá voru þær einnig kallaðar „mylna“ og eiga bæði orðin rætur að rekja til latneska orðsins molina sem þýðir einfaldlega mylla og er dregið af oðrum sem þýða að mylja eða mala.[1][2][3]

Þrátt fyrir að hefðbundnar myllur séu almennt tengdar við að mala korn, þá eru til myllur sem tengjast annari framleiðslu síðan iðnbyltingin fór af stað, og má þá nefna t.d. sögunarmyllur fyrir timburframleiðslu eða raforkumyllur sem framleiða rafmagn.

Gerðir af myllum

[breyta | breyta frumkóða]

Það voru til ýmsar gerðir af myllum, sem eru þá yfirleitt nefndar eftir þeim aflgjafa sem knýr gírana sem snúa myllusteininum, annars eru þær stundum nefndar eftir þeirri vinnslu sem fer fram í henni.

Vindmyllur hafa stór vind-segl til að nýta sér vindorku til að snúa myllusteini eða framleiða rafmagn (raforku-vindmylla).[4]

Stór vatnshjól eru látin í flæðandi vatn og snúningur þess knýr vatnsmylluna

Myllur sem nota mannafl (eða dýr)

[breyta | breyta frumkóða]

Það voru til myllur sem voru knúnar af stóru hjóli, disk eða kefli með þrepum sem fólk steig á til þess að knýja mylluna og var þetta lausn fyrir staði sem höfðu hvorki öflugan straum af vatni né stöðugt vindafl til að knýja myllur.

Slíkar myllur notuðu margar hverjar hesta eða önnur dýr til þess að láta þær ganga og á victoríu-tímabilinu voru fangar látnir vinna í slíkum myllum til þess að nýta mannaflið í að mala korn eða dæla vatni.

Óhefðbundnar myllur

[breyta | breyta frumkóða]

Óhefðbundnar myllur fóru að spretta upp með iðnbyltingunni í kringum 1760 í Bretlandi. Tæknin sem myllur gengu fyrir var tilvalin til að knýja aðrar vélar og verk á borð við málmvinnslu, timburiðnað og vefnað. Fleirri óhefðbundnar myllur fóru að spretta upp í kringum 1914, í seinni heimstyrjöldinni, með aukinni þörf á framleiðslu á ýmsum varningi.

Núorðið eru flestar hefðbundnar myllur einungis notaðar í menningarlegum tilgangi því ekki er lengur þörf á þeim í kornvinnslu þar sem nýrri tækni hefur tekið við, og með iðnbyltingunni þá hefur orðið mylla fengið á síg þá merkingu að vera mannvirki sem knýr einfaldar vélar í iðnaði.

Sögunarmylla

[breyta | breyta frumkóða]

Þetta eru myllur sem eru notaðar til að hreyfa sagblað í stað myllusteins, og voru notaðar í timburframleiðslu.[5]

Tilvísanir

[breyta | breyta frumkóða]
  1. Matteo Tarsi (Júní 2014). Tökuorð af latneskum uppruna.
  2. Íslensk orðsifjabók: mylla[óvirkur tengill]. skoðað 16. ágúst 2026.
  3. „Mylna“. Íslensk orðsifjabók (Árnastofnun). Sótt 17. ágúst 2026.
  4. Þorsteinn I. Sigfússon (2014). Að beisla vindinn - eðlisfræðin og vindorkan. Upp í vindinn (blað umhverfis- og byggingarverkfræðinema háskóla Íslands, 33. árgangur). bls. 58-60.
  5. Sögunarmyllur og viðarvinnslur. skoðað 16. ágúst 2026