Moskítóflugur
| Moskítóflugur | ||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Kvenkyns Culiseta longiareolata. | ||||||||||||||||
| Ástand stofns | ||||||||||||||||
|
Öruggt | ||||||||||||||||
| Vísindaleg flokkun | ||||||||||||||||
| ||||||||||||||||
| Fjölbreytni | ||||||||||||||||
| 41 undirætt | ||||||||||||||||
| Undirættir | ||||||||||||||||
Moskítóflugur eða stungumý (fræðiheiti: Culicidae) eru algeng ætt skordýra af ættbálki tvívængja sem lifa víða um heim. Til ættarinnar teljast um 3500 tegundir.[1] Nafnið kemur úr spænsku, mosca „fluga“ með smækkunarendingunni -ito og merkir því „smáfluga“. Moskítóflugur hafa grannan liðskiptan búk, eitt vængjapar, sex langar og grannar lappir, og mjög ílanga munnlimi sem þær nota til að stinga og sjúga með. Allar moskítóflugur nærast á blómasafa, en kvendýr margra tegunda hafa sérhæft sig í að sjúga blóð. Tegundafjölbreytni moskítóflugna kom til á krítartímabilinu. Þróunarlíffræðingar hafa lýst moskítóflugum sem örrándýrum sem lifa sníkjulífi á stærri dýrum með því að sjúga úr þeim blóð án þess að drepa þau.[2] Snýkjudýrafræðingar líta hins vegar á moskítóflugur sem smitbera sem flytja frumdýr, bakteríur og veirur milli hýsla.[3]
Lífsferill moskítóflugna hefst með því að kvendýrið verpir frjóvguðum eggjum í stillt vatn.[4] Úr eggjunum klekjast svo lirfur sem myndbreytast í púpur. Bæði lirfur og púpur þurfa loft úr andrúmsloftinu. Þær sækja það með röri sem þær stinga upp úr vatnsyfirborðinu. Lirfur moskítóflugna eru mikilvæg fæða fyrir mörg vatnadýr, eins og gyðlur drekaflugna, fiska og suma fugla. Púpan þroskast svo í fullorðna flugu sem skríður upp úr hamnum upp á yfirborð vatnsins. Allt ferlið getur tekið frá nokkrum dögum upp í mánuð.[5] Karldýrin sverma í ljósaskiptunum og makast við kvendýr sem fljúga inn í sverminn. Hjá þeim tegundum sem sjúga blóð, finnur kvendýrið hýsil og sýgur úr honum blóð. Hún hvílist svo í 2-3 daga til að melta blóðið og gefa eggjunum færi á að þroskast áður en hún verpir. Moskítóflugur nýta sér blóð úr mörgum tegundum hryggdýra og sumum hryggleysingjum, aðallega öðrum liðdýrum.
Munnvatn moskítóflugna berst í hýsilinn þegar hún sýgur blóð og getur valdið útbrotum með kláða. Moskítóflugan getur fengið í sig sýkla sem hún flytur svo til næsta hýsils sem hún sýgur úr blóð. Meðal sjúkdóma sem moskítóflugur bera eru malaría, þráðormasýki, mýgulusótt og beinbrunasótt. Helstu tegundir sem bera sýkla milli manna, eru Anopheles gambiae sem getur borið malaríu í hitabeltinu,[6] og Aedes aegypti sem hefur dreifst víða um heim og getur borið mýgulusótt.[7]
Moskítóflugur er að finna nánast um allan heim, þótt flestar tegundir lifi í hitabeltinu og á hlýtempruðum svæðum. Moskítóflugur er til dæmis að finna á Grænlandi, í Norður-Noregi og Skotlandi. Moskítóflugur hafa ekki lifað af á Íslandi, þótt flækingar hafi oft fundist. Hugsanlega er umhleypingum í veðri um að kenna.[8] Sumir telja þó að landnám moskítóflugna á Íslandi sé aðeins tímaspursmál.[9][10] Önnur lönd þar sem engar moskítóflugur er að finna eru Færeyjar,[11] Tristan da Cunha, Falklandseyjar og Suðurskautslandið.[12]
Neðanmálsgreinar
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Jón Már Halldórsson (22.7.2010). „Í hvaða löndum eru engar moskítóflugur?“. Vísindavefurinn.
- ↑ Wilson, Edward O. (2014). The Meaning of Human Existence. W. W. Norton & Company. bls. 112. ISBN 978-0-87140-480-0.
- ↑ Poulin, Robert (2011). Rollinson, D.; Hay, S. I. (ritstjórar). „The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence“. Advances in Parasitology. 74. Academic Press: 27–28. doi:10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X. ISBN 978-0-12-385897-9. PMID 21295676.
- ↑ Gunnar Þór Magnússon (30.7.2008). „Hvað lifa moskítóflugur lengi og af hverju klæjar mann af bitum þeirra?“. Vísindavefurinn.
- ↑ „Mosquito Life Cycle“. Environmental Protection Agency. 21 febrúar 2013. Afrit af uppruna á 19. desember 2020. Sótt 12. desember 2023.
- ↑ „The Anopheles gambiae 1000 Genomes Consortium. Genetic diversity of the African malaria vector Anopheles gambiae“. Nature. 552: 96–100. 2017. doi:10.1038/nature24995.
- ↑ Eisen, L.; Moore, C. G. (2013). „Aedes (Stegomyia) aegypti in the Continental United States: A Vector at the Cool Margin of Its Geographic Range“. Journal of Medical Entomology. 50 (3): 467–478. doi:10.1603/ME12245. PMID 23802440. S2CID 16922806.
- ↑ Gísli Már Gíslason (7.3.2002). „Af hverju lifa ekki moskítóflugur á Íslandi, fyrst þær geta lifað báðum megin á Grænlandi?“. Vísindavefurinn.
- ↑ Jón Ísak Ragnarsson (6. maí 2025). „Moskítóflugur muni koma til Íslands“. Vísir.
- ↑ Kolbeinn Tumi Daðason (20. október 2025). „Moskítóflugan mætt til Íslands“. Vísir.
- ↑ „No Mosquitoes in Iceland Puzzles Scientists“. Iceland Review. 31. júlí 2013.
- ↑ Medlock; og fleiri (2015). „An entomological review of invasive mosquitoes in Europe“. Bulletin of Entomological Research. 105 (6): 637–663. doi:10.1017/S0007485315000103.
