Moshe Dayan

Moshe Dayan
משה דיין
Utanríkisráðherra Ísraels
Í embætti 20. júní 1977 – 23. október 1979
Forsætisráðherra	Menachem Begin
Forveri	Yigal Allon
Eftirmaður	Yitzhak Shamir
Varnarmálaráðherra Ísraels
Í embætti 5. júní 1967 – 3. júní 1974
Forsætisráðherra	Levi Eshkol Yigal Allon (starfandi) Golda Meir
Forveri	Levi Eshkol
Eftirmaður	Shimon Peres
Landbúnaðarráðherra Ísraels
Í embætti 17. desember 1959 – 4. nóvember 1964
Forsætisráðherra	David Ben-Gurion Levi Eshkol
Forveri	Kadish Luz
Eftirmaður	Haim Gvati
Persónulegar upplýsingar
Fæddur	20. maí 1915(1915-05-20) Degania Alef, Beirút vilayet, Tyrkjaveldi
Látinn	16. október 1981 (66 ára) Ramat Gan, Ísrael
Þjóðerni	Ísraelskur
Stjórnmálaflokkur	Mapai (1959–1965) Rafi (1965–1968) Verkamannaflokkurinn (1968–1969) Verkamannasamstaðan (1969–1977) Óflokksbundinn (1977–1981) Telem (1981)
Maki	Wilhelmina (Miriam) Wagner (g. 1935; sk. 1935) Ruth Schwartz (g. 1935; sk. 1971) Rachel Korem (g. 1973)
Börn	3
Undirskrift

Moshe Dayan (hebreska: משה דיין‎; 20. maí 1915 – 16. október 1981) var ísraelskur herforingi og stjórnmálamaður. Dayan var foringi Ísraela á vígstöðvunum við Jerúsalem í stríði Ísraela og Araba árið 1948, forseti herráðsins (1953–1958) í Sínaístríðinu 1956 og varnarmálaráðherra í sex daga stríðinu 1967. Með forystu sinni á þessum átökum varð hann heimsfrægur sem baráttutákn hins nýja Ísraelsríkis.

Æviágrip

Moshe Dayan fæddist 20. maí 1915 í Degania-samyrkjubúinu í Palestínu og var fyrsta barnið sem fæddist þar. Foreldrar hans, Shmuel og Davorah, höfðu flutt þangað frá Rússlandi. Þegar Moshe Dayan fæddist var Palestína hluti af Tyrkjaveldi en nokkrum árum síðar tóku Bretar við stjórn í Palestínu í umboði Þjóðabandalagsins. Árið 1912 tóku foreldrar Dayans þátt í stofnun nýs samyrkjuþorps Gyðinga, Nahalal, og fluttu þangað með son sinn.

Þegar Dayan var ungur maður gekk hann í Haganah, hernaðarsamtök Gyðinga sem síðar áttu eftir að verða að Ísraelsher. Hann vann á sama tíma sem leiðsögumaður fyrir breska herinn, sem vann þá að því að koma í veg fyrir árásir Araba á olíuleiðslur og önnur mannvirki. Dayan kynntist á þessum tíma breska herforingjanum Orde Wingate, sem skipulagði árásir á bækistöðvar Araba. Wingate kenndi Dayan gagnaðgerðir gegn skæruhernaði. Hernaðarhugmyndir Dayans urðu þó að miklu leyti mótaðar af kenningum prússneska herforingjans Carls von Clausewitz.

Þegar seinni heimsstyrjöldin hófst breyttu Bretar um stefnu og mynduðu bandalög við Araba fremur en Gyðinga. Dayan var handtekinn og sat í fangelsi í 16 mánuði á stríðstímanum vegna nýrrar stefnu Breta. Undir lok stríðsins skiptu Bretar hins vegar aftur um stefnu og Dayan barðist því með sameinuðum herafla Breta og Gyðinga. Árið 1941 særðist Dayan alvarlega þegar hann vann sem leiðsögumaður Breta við undirbúning innrásar þeirra í Sýrland, sem þá var í höndum frönsku Vichy-stjórnarinnar. Byssukúla hæfði hann á meðan hann horfði í sjónauka og stálflísar fóru í vinstra auga hans. Þar sem augntóftin var of illa farin til þess að hægt væri að koma fyrir gerviauga varð Dayan upp frá þessu að bera lepp fyrir vinstra auga. Leppurinn varð mjög einkennandi fyrir Dayan.

Eftir að Dayan missti augað óttaðist hann að ferli hans í hernum væri lokið og hóf því störf fyrir leyniþjónustu síonista. Þegar stríð braust út við Arabaþjóðirnar eftir sjálfstæðisyfirlýsingu Ísraels árið 1948 fól David Ben-Gurion Dayan hins vegar stjórn herfylkis og gerði hann síðan að herstjóra í Jerúsalem. Eftir stríðið tók Dayan þátt í samningaviðræðum við Jórdaníumenn og síðan einnig í vopnahlésviðræðum á Ródos.

Dayan var næstráðandi ísraelska hersins eftir stofnun Ísraelsríkis og átti mikinn þátt í að móta hann. Dayan innrætti þá stefnu hjá hernum að sókn væri besta vörnin og að öllum árásum arabískra skæruliða skyldi svarað með grimmilegum hefndaraðgerðum. Árið 1954 varð Dayan forseti herráðsins og sem slíkur stýrði hann hernaðaraðgerðum Ísraela gegn Egyptalandi í Súesdeilunni 1956. Dayan varð landbúnaðarráðherra í stjórn Ben-Gurions árið 1959 og gegndi ráðherraembættinu til ársins 1964, en þá sagði hann af sér ásamt Ben-Gurion. Dayan varð formlega flokksformaður klofningshreyfingar Ben-Gurions, Mapai, þótt Ben-Gurion væri í reynd talinn leiðtogi hennar.

Árið 1967 var Dayan skipaður varnarmálaráðherra Ísraels. Þá var þegar mikil spenna í Mið-Austurlöndum og mikill stríðsæsingur á milli Ísraels og Egyptalands. Þegar sex daga stríðið braust út sama ár samþykkti Dayan að mestu heráætlanir sem gerðar höfðu verið áður en hann tók við embætti. Stríðinu lauk með afgerandi sigri Ísraela, sem gerði Dayan mjög vinsælan meðal ísraelsks almennings. Árið 1972 mældist hann langvinsælasti stjórnmálamaður landsins. Dayan gat því beitt vinsældum sínum til að fá Verkamannaflokkinn til að ganga að tilteknum skilyrðum til þess að hann yrði áfram í framboði á þing fyrir flokkinn. Meðal annars fékk Dayan stjórn flokksins til að fjölga varðstöðvum og setuliði Ísraela á hernámssvæðunum en verja jafnframt meira fé í að bæta lífsskilyrði Palestínumanna sem þar bjuggu. Þannig varð Dayan vinsæll bæði meðal Ísraela og sumra Palestínumanna.

Orðstír Dayans bað hnekki í jom kippúr-stríðinu árið 1973. Árás Egypta yfir Súesskurð í upphafi stríðsins kom Ísraelum í opna skjöldu og Dayan var kennt um að herinn skyldi ekki hafa verið viðbúinn henni. Því fór svo að Dayan sagði af sér ásamt Goldu Meir forsætisráðherra eftir stríðið, árið 1974.

Þegar Menachem Begin og Likud-flokkurinn mynduðu ríkisstjórn árið 1977 var Dayan skipaður utanríkisráðherra, þótt hann væri enn þingmaður í Verkamannaflokknum. Dayan hafði lengi verið ósáttur með stefnu Verkamannaflokksins í tengslum við Vesturbakkann. Áður en hann tók við ráðuneyti í stjórn Begins setti hann það skilyrði að kosningaloforð hans um að innlima Vesturbakkann yrði ekki efnt. Þetta stuðlaði að því að þegar Anwar Sadat Egyptalandsforseti fór í opinbera heimsókn til Ísraels árið 1977 átti Ísrael enn kost á því að semja við hann um varanlegan frið.

Dayan sagði af sér sem utanríkisráðherra árið 1979 og kenndi Begin um það að ekki hefði náðst samkomulag um sjálfsstjórn Palestínumanna á Vesturbakkanum og Gazaströndinni. Hann gagnrýndi Begin án afláts í blaðagreinum og færði rök fyrir því að Palestínumenn ættu að fá sjálfsstjórn í öllum mikilvægum málum á þessum svæðum en að Ísraelar ættu áfram að hafa herlið á mikilvægum stöðum. Hann var þó mótfallinn stofnun palestínsks ríkis og sagði herinn verða að vera viðbúinn til að grípa til vopna ef Palestínumenn lýstu yfir sjálfstæði.

Árið 1981 stofnaði Dayan sinn eigin stjórnmálaflokk, Telem. Flokknum var spáð ágætu fylgi í þingkosningum það ár en á endanum fór svo að flokkurinn hlaut aðeins tvo þingmenn kjörna. Dayan lést 16. október sama ár, 66 ára gamall.

Einkahagir

Dayan kvæntist Ruth Schwartz árið 1935. Fyrsta barn þeirra, dóttirin Yael, fæddist í febrúar 1939. Dayan skildi við Ruth árið 1971 og kvæntist tveimur árum síðar Rachel Korem.