Fara í innihald

Mário Soares

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Mário Soares
Mário Soares árið 1993.
Forseti Portúgals
Í embætti
9. mars 1986 – 9. mars 1996
ForsætisráðherraAníbal Cavaco Silva
António Guterres
ForveriAntónio Ramalho Eanes
EftirmaðurJorge Sampaio
Forsætisráðherra Portúgals
Í embætti
9. júní 1983 – 6. nóvember 1985
ForsetiAntónio Ramalho Eanes
ForveriFrancisco Pinto Balsemão
EftirmaðurAníbal Cavaco Silva
Í embætti
23. júlí 1976 – 28. ágúst 1978
ForsetiAntónio Ramalho Eanes
ForveriJosé Pinheiro de Azevedo
EftirmaðurAlfredo Nobre da Costa
Persónulegar upplýsingar
Fæddur7. desember 1924
Lissabon, Portúgal
Látinn7. janúar 2017 (92 ára) Lissabon, Portúgal
StjórnmálaflokkurSósíalistaflokkurinn
MakiMaria Barroso (g. 1949; d. 2015)
Börn2
HáskóliHáskólinn í Lissabon
Université Panthéon-Sorbonne
StarfSagnfræðingur, lögfræðingur, prófessor
Undirskrift

Mário Alberto Nobre Lopes Soares (7. desember 1924 – 7. janúar 2017) var portúgalskur stjórnmálamaður sem var forsætisráðherra Portúgals frá 1976 til 1978 og frá 1983 til 1985 og síðan 18. forseti Portúgals frá 1986 til 1996. Hann var fyrsti aðalritari Sósíalistaflokksins frá stofnun hans árið 1973 til ársins 1986. Soares naut mikilla áhrifa í portúgölskum stjórnmálum og er gjarnan talinn faðir portúgalsks lýðræðis.[1]

Æviágrip

[breyta | breyta frumkóða]

Bakgrunnur

[breyta | breyta frumkóða]

Mário Soares var sonur Elisu Nobre Baptista og João Lopes Soares. Faðir hans var lýðveldissinnaður stjórnmálamaður og nýlenduráðherra sem hafði stofnað og leitt skólann Colégio Moderno.[2] Frá árinu 1942 nam Soares sagnfræði og heimspeki við Háskólann í Lissabon. Eftir útskrift hóf hann árið 1952 að nema réttarvísindi og lauk því ámi árið 1957. Eftir að hafa unnið við Colégio Moderno hóf hann lögmannsstörf þetta ár.[2]

Á fimmta áratugnum komst Soares í tæri við ungliðahreyfingar kommúnista. Hann gekk í Kommúnistaflokk Portúgals árið 1944 og varð einn af leiðtogum ungliðahreyfingar flokksins í Lissabon. Frá 1946 til 1944 sat hann í miðstjórn ungliðahreyfingar Hreyfingar lýðræðislegrar einingar (portúgalska: Movimento de Unidade Democrática). Árið 1946 var hann handtekinn í fyrsta sinn af leynilögreglu ríkisins, PIDE.[2]

Árin 1948–49 stýrði Soares kosningaherferð José Norton de Matos hershöfðingja í aðdraganda forsetakosninga í Portúgal. Árið 1952 sagði hann sig úr Kommúnistaflokknum og tók þátt í stofnun Resistência Republicana, flokks á vinstri kanti stjórnmálanna sem ekki var kommúnískur. Soares varð fulltrúi samtakanna í stjórnarandstöðuhreyfingunni Directório Democrato-Social árið 1956. Árið 1958 vann hann fyrir forsetaframboð hershöfðingjans Humberto Delgado.[2]

Í febrúar 1949, á meðan Soares sat í fangelsi, kvæntist hann leikkonunni Mariu de Jesus Simões Barroso.[2]

Leiðtogi Sósíalistaflokksins

[breyta | breyta frumkóða]

Í apríl 1964 stofnuðu þeir Francisco Ramos da Costa, Manuel Tito de Morais og Mário Soares Portúgalska sósíalistaframtakið (portúgalska: Acção Socialista Portuguesa eða ASP) í Genf. Hreyfingin var undir áhrifum bæði af jafnaðarstefnu og frjálslyndisstefnu.[3] Soares fékk umsjón með alþjóðasamskiptum hreyfingarinnar.

Soares hélt áfram pólitískri starfsemi sinni þrátt fyrir fleiri fangelsisdóma. Í mars 1968 lét portúgalska stjórnin vísa Soares úr landi ásamt fjölskyldu hans á skipi til Saó Tóme og Prinsípe. Þar dvaldist Soares þar til í nóvember sama ár. Þegar Salazar fékk hjartaslag sumarið 1968 tók Marcelo Caetano við völdum af honum og heimilaði Soares að snúa aftur til Lissabon.

Í kosningum Portúgals árið 1969 var Soares oddviti kosningabandalagsins Comissão Eleitoral de Unidade Democrática (CEUD).[2] Þegar honum var gert viðvart um að leynilögreglan hygðist sækja hann til saka á ný hélt Soares á ný í útlegð í apríl 1970 og settist að í París.[2] Árið 1973 var ASP breytt í Sósíalistaflokkinn eftir flokksþing í Vestur-Þýskalandi.[4] Soares var kjörinn flokksleiðtogi.[2]

Eftir nellikubyltinguna sneri Soares aftur til Portúgals. Hann varð utanríkisráðherra í bráðabirgðastjórn sem fór með völd frá maí 1974 til mars 1975. Hann lék því hlutverk í viðræðum um sjálfstæði portúgölsku nýlendanna í Afríku:[5] Angóla, Gíneu-Bissá, Grænhöfðaeyja, Mósambík og Saó Tóme og Prinsípe. Soares sagði sig síðar úr stjórninni til að mótmæla þátttöku kommúnista í henni, meðal annars í fjölmiðlum sósíalista.[6]

Soares hafði mjög sterk tök á Sósíalistaflokknum.[7] Með tengslum sínum innan Alþjóðasambands jafnaðarmanna tryggði flokkurinn sér efnahagslegan stuðning.[8] Soaris kom sér upp góðum samböndum við jafnaðarmenn í Vestur-Evrópu, meðal annars í Svíþjóð, Bretlandi og Vestur-Þýskalandi. Þannig gat Sósíalistaflokkurinn hlotið stuðning til að þróa flokksstarfsemi sína og afla pólitísks stuðnings. Samband Soares við Willy Brandt og þýska Jafnaðarmannaflokkinn skipti sér í lagi sköpum ásamt efnahagslegum stuðningi sem þeir veittu.[9]

Forsætisráðherra

[breyta | breyta frumkóða]
Soares (til vinstri) í heimsókn í Hollandi með eiginkonu sinni, Max van der Stoel (utanríkisráðherra) og Joop den Uyl (forsætisráðherra), fyrir utan ráðherrabústaðinn Catshuis, 4. maí 1974.

Soares leiddi Sósíalistaflokkinn í kosningum til stjórnlagaþings árið 1975. Í kosningunum 25. apríl 1975 hlutu sósíalistar 37,9% atkvæða en kommúnistar 12,5%.[10] Flokkurinn hlaut þó ekki nægt fylgi til að mynda ríkisstjórn. Árið 1975 tóku róttæklingar yfir landbúnaðar- og iðnaðarinnviði. Þann 25. nóvember gerðu vinstrisinnaðir foringjar í portúgalska hernum tilraun til valdaráns en hófsami herforinginn António Ramalho Eanes kæfðo tilraunina í fæðingu. Þannig greiddi Eanes leið Soares að forsætisráðherrastólnum.[6]

Undir forystu Soares vrað Sósíalistaflokkurinn aftur stærsti flokkurinn eftir þingkosningar árið 1976.[7] Flokkurinn fékk þá 34,9% atkvæða.[11] Þann 23. júlí var Soares skipaður fyrsti forsætisráðherra landsins eftir gildistöku nýrrar stjórnarskrár fyrr um árið. Soares myndaði minnihlutastjórn. Í desember 1977 varð hann að segja af sér sem forsætisráðherra eftir að portúgalska þingið samþykkti vantrauststillögu gegn honum.[12] Soares myndaði eftir það samsteypustjórn sósíalista og Miðdemókrataflokksins (CDS) en sú stjórn reyndist óstöðug.

Slagorð Sósíalistaflokksins var „Já við sósíalisma, nei við einræði“.[13] Þrátt fyrir róttæka orðræðu stillti Sósíalistaflokkurinn sér upp sem skýrlega andkommúnískum flokki.[13] Þannig höfðaði flokkurinn til miðstéttarkjósenda, sem Jafnaðarmannaflokkurinn (PSD) reyndi einnig að fá til liðs við sig.[7][13] Þessi andkommúníska stefna þýddi þó að útilokað var fyrir flokkinn að vinna með portúgalska kommúnistaflokknum PCP.[13]

Eftir að Soares varð forsætisráðherra árið 1976 færðist stefna Sósíalistaflokksins til hægri.[13] Árið 1979 var stefnuskrá flokksins og hún samræmd þeim stefnum sem flokkurinn rak í reynd. Meðal annars voru vísanir til marxisma fjarlægðar.[13] Sósíalistaflokkurinn þróaðist í kapítalískan flokk sem studdi aðild Portúgals að Atlantshafsbandalaginu og aukið Evrópusamstarf.[14] Soares og flokkur hans stóðu jafnframt fyrir inngöngu landsins í Evrópubandalagið. Þann 28. mars 1977 lagði stjórn Soares fram aðildarumsókn Portúgals. Hún var samþykkt 12. júní 1985 og Portúgal hlaut aðild að EB 1. janúar 1986.

Soares átti í átökum við António Ramalho Eanes forseta og í júlí 1978 leysti forsetinn upp stjórnina.[15] Þetta leiddi til langvarandi deilna milli þeirra tveggja. Soares og Sósíalistaflokkurinn slitu samkomulagi við Eames um að styðja ekki stjórnarskrárbreytingar til að draga úr völdum forsetaembættisins. Þess í stað vann flokkurinn með Lýðræðisbandalaginu (AD) við að breyta stjórnarskránni, meðal annars svo að forsætisráðherrann yrði ekki lengur ábyrgur gagnvart forsetanum, heldur einungis þinginu. Soares og Sósíalistaflokkurinn lofuðu því í staðinn að beita sér ekki gegn einkavæðingu tiltekinna iðngeira sem höfðu verið þjóðnýttir eftir nellikubyltinguna.[15] Með stjórnarskrárbreytingunum 1982 var byltingarráðið jafnframt leyst upp.

Eftir þingkosningar árið 1983 og langar stjórnarmyndunarviðræður myndaði „miðblokk“ PS og PSD samsteypustjórn með Soares sem forsætisráðherra.[12][15] Soares beitti sér ekki frekar gegn Eanes þar sem hann hafði sjálfur hug á að verða forseti og vildi því ekki að embættið yrði of valdalaust.[15] Samsteypustjórn Soares sprakk árið 1985 og efnt var til kosninga í október sama ár.[12] Í kosningunum 1985 tapaði flokkurinn fylgi og hlaut 20,8% atkvæða.[16]

Forseti

[breyta | breyta frumkóða]
José Sarney forseti Brasilíu fundar með Mário Soares forseta (1988).

Soares sagði af sér sem flokksleiðtogi árið 1985 til þess að gefa kost á sér í forsetakosningum. Þrátt fyrir afsögnina naut hann áfram mikilla áhrifa innan flokksins.[8] Eftir að Soares hlaut 25,4% atkvæða og lenti í öðru sæti í fyrstu umferð forsetakosninganna 1986, þar sem Diogo de Freitas do Amaral lenti í fyrsta sæti með 46,3% atkvæða,[17] bar Soares sigur úr býtum í seinni umferðinni. Hann hlaut þar 51,2% atkvæðanna.[18] Árið 1991 var Soares endurkjörinn forseti í fyrstu kosningaumferð með 70,4% atkvæða.[19][20] Soares var fyrsti forseti þriðja portúgalska lýðveldisins sem ekki hafði verið hermaður.[21]

Sem forseti lagði Soares áherslu á stöðugleika og lét til að byrja með lítið fyrir sér fara.[12] Með stjórnarskrárbreytingum árið 1989 voru síðustu vísanirnar til sósíalískra stefna, sem höfðu verið festar í stjórnarskrá árið 1976, fjarlægðar. Þetta varð mögulegt vegna einkavæðingar iðngeira sem höfðu verið þjóðnýttir. Mestalla forsetatíð Soares komu forsætisráðherrarnir úr mið-hægrisinnaða Jafnaðarmannaflokknum, sem myndaði meirihlutastjórnir. Soares lét til sín taka með því að beita neitunarvaldi forsetans og vísa lögum til stjórnlagadómstóls, sér í lagi á öðru kjörtímabili sínu.[22]

Soares var forseti til ársins 1996.

Síðari störf

[breyta | breyta frumkóða]
Soares í Largo do Carmo á 40 ára afmæli nellikubyltingarinnar.

Frá 1999 til 2004 átti Soares sæti á Evrópuþinginu.[23] Soares vonaðist til þess að geta orðið forseti Evrópuþingsins en viðræður milli Flokks evrópskra sósíalista og Evrópska þjóðarflokksins um að deila með sér forsetaembættinu misheppnuðust þar sem Soares krafðist þess að vera þingforseti á fyrri helmingi kjörtímabilsins.[24]

Soares sóttist eftir því að snúa aftur á forsetastól í forsetakosningum Portúgals árið 2007 en hafði ekki erindi sem erfiði. Aníbal Cavaco Silva úr Jafnaðarmannaflokknum vann með 50,5% atkvæða í fyrstu umferð en Soares hlaut aðeins 14,3%.[25] Fyrrum flokksbróðir Soares, Manuel Alegre, hlaut 20% atkvæðanna.[26]

Andlát

[breyta | breyta frumkóða]
Úr ríkisútför Soares í Híerónýmusarklaustrinu í janúar 2017. Múhameð 6. Marokkókonungur sést í miðri fremstu röð.

Þann 13. desember 2016 var Soares lagður inn á Cruz Vermelha-sjúkrahúsið. Hann lést 7. janúar 2017. Ríkisstjórn Portúgals lýsti yfir þriggja daga þjóðarsorg.[27] Líkkista Soares var borin á hestvagni gegnum götur Lissabon í útförinni 10. janúar 2017. Meðal gesta í jarðarförinni voru Filippus 6. Spánarkonungur, Michel Temer, Lionel Jospin, José Sarney og Felipe González.[28]

Heimildir

[breyta | breyta frumkóða]
  • Birmingham, David: A Concise History of Portugal, 2. útgáfa, Cambridge: Cambridge University Press, 2003. ISBN 0-521-53686-3
  • Evans, Ana Maria: „The Adjustment of Portuguese Political Parties to the Challenges of Multilevel Governance: A Comparative Analysis of Political Affiliation in the European Parliament“, í Sebastián Royo (ritstj.): Portugal in the Twenty-First Century. Politics, Society, and Economics, Lanham, MD: Lexington Books, 2012, bls. 69–91. ISBN 978-0-7391-3756-7
  • Heidar, Knut og Einar Berntzen: Vesteuropeisk politikk. Partier, regjeringsmakt, styreform, Oslo: Universitetsforlaget, 1993
  • Lobo, Marina Costa, António Costa Pinto og Pedro Magalhães: „The Political Institutions of Portuguese Democracy“, Sebastián Royo (ritstj.): Portugal in the Twenty-First Century. Politics, Society, and Economics, Lanham, MD: Lexington Books, 2012, bls. 23–48. ISBN 978-0-7391-3756-7

Tilvísanir

[breyta | breyta frumkóða]
  1. ↑ „Faðir portúgalsks lýðræðis látinn“. mbl.is. 7. janúar 2017. Sótt 9. ágúst 2025.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 „Museu da Presidência da República“. Museu da Presidência da República. Afrit af upprunalegu geymt þann 12 ágúst 2020. Sótt 8 janúar 2017.
  3. ↑ „Acção Socialista Portuguesa (1964)“. Politipedia. Afrit af upprunalegu geymt þann 18 júlí 2017. Sótt 8 janúar 2017.
  4. ↑ „PS - Biografia Alongada“. Centro de Documentação 25 de Abril, Universidade de Coimbra. Sótt 8 janúar 2017.
  5. ↑ Lopez, Elias E. (7 janúar 2017). „Mário Soares Dies at 92; Guided Portugal's Shift to Democracy“. The New York Times. ISSN 0362-4331. Sótt 7 janúar 2017.
  6. 1 2 Birmingham, 2003, bls. 191-192.
  7. 1 2 3 Heidar og Berntzen, 1993, s. 288.
  8. 1 2 Heidar og Berntzen, 1993, bls. 285.
  9. ↑ Evans, 2012, bls. 79.
  10. ↑ „CNE Resultados Eleitorais“. Comissão Nacional de Eleições. Afrit af upprunalegu geymt þann 4. mars 2016. Sótt 8 janúar 2017.
  11. ↑ „CNE Resultados Eleitorais“. Comissão Nacional de Eleições. Afrit af upprunalegu geymt þann 2. mars 2017. Sótt 8 janúar 2017.
  12. 1 2 3 4 Heidar og Berntzen, 1993, bls. 291.
  13. 1 2 3 4 5 6 Heidar og Berntzen, 1993, bls. 284.
  14. ↑ Heidar og Berntzen, 1993, bls. 287–288.
  15. 1 2 3 4 Heidar og Berntzen, 1993, bls. 290.
  16. ↑ Resultados Eleitorais Geymt 2 mars 2017 í Wayback Machine, Comissão Nacional de Eleições. 8. janúar 2017.
  17. ↑ „CNE Resultados Eleitorais“. Comissão Nacional de Eleições. Afrit af upprunalegu geymt þann 4. mars 2016. Sótt 8 janúar 2017.
  18. ↑ „CNE Resultados Eleitorais“. Comissão Nacional de Eleições. Afrit af upprunalegu geymt þann 4. mars 2016. Sótt 8 janúar 2017.
  19. ↑ Heidar, Knut (1995). Vesteuropeisk politikk: partier, regjeringsmakt, styreform. Oslo: Universitetsforlaget. ISBN 8200225003.
  20. ↑ „CNE Resultados Eleitorais“. Comissão Nacional de Eleições. Afrit af upprunalegu geymt þann 22. mars 2016. Sótt 8 janúar 2017.
  21. ↑ Lobo, Pinto og Magalhães, 2012, bls. 31.
  22. ↑ Neto og Lobo, 2012, bls. 60–64.
  23. ↑ Hooper, John (8 janúar 2017). „Mário Soares obituary“. The Guardian (bresk enska). ISSN 0261-3077. Sótt 8 janúar 2017.
  24. ↑ Evans, 2012, bls. 80.
  25. ↑ „CNE Resultados Eleitorais“. Comissão Nacional de Eleições. Afrit af upprunalegu geymt þann 21 ágúst 2012. Sótt 8 janúar 2017.
  26. ↑ „Portuguese ex-president Mario Soares dies aged 92“. The Guardian Nigeria Newspaper - Nigeria and World News (bandarísk enska). 7 janúar 2017. Sótt 13 janúar 2019.
  27. ↑ Reuters (7 janúar 2017). „Mário Soares, former prime minister of Portugal, dies aged 92“. The Guardian (bresk enska). ISSN 0261-3077. Sótt 8 janúar 2017.
  28. ↑ „Foreign dignitaries attend funeral of former Portugal leader“. Mail Online. 10 janúar 2017. Sótt 24 janúar 2019.


Fyrirrennari:
José Pinheiro de Azevedo
Forsætisráðherra Portúgals
(23. júlí 1976 – 28. ágúst 1978)
 Eftirmaður:
Alfredo Nobre da Costa
Fyrirrennari:
Francisco Pinto Balsemão
Forsætisráðherra Portúgals
(9. júní 1983 – 6. nóvember 1985)
 Eftirmaður:
Aníbal Cavaco Silva
Fyrirrennari:
António Ramalho Eanes
Forseti Portúgals
(9. mars 1986 – 9. mars 1996)
 Eftirmaður:
Jorge Sampaio


Sótt frá „https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=Mário_Soares&oldid=1962094“