Listi yfir íslenskar stafsetningar- og málfræðivillur

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita

Listi yfir algengar málfræðivillur (þ.e. málvillur og ritvillur) í íslensku, hér eru aðeins skráð orð og orðasambönd sem alltaf teljast röng en ekki bara röng í vissu samhengi.

Málfræðivilla/Stafsetningarvilla Leiðrétting Útskýring
afhverju af hverju rita skal af hverju sem tvö orð; enda samanstendur það af forsetningunni „af“ og spurnarfornafninu „hver“
afneytun afneitun
aldrey aldrei það er aldrei y í aldrei
alkahólisti alkóhólisti
annað hvort...eða annaðhvort...eða Samtengingin „annaðhvort ... eða“ er rituð í tveimur orðum en ekki þremur. Rétt er að taka fram að óákveðna fornafnið „annar hvor“ er í hk. et. „annað hvort“ og er tvíyrt. Hér er merkingarmunur.
annarsvegar annars vegar
"að standa upp fyrir sjálfum sér" Að standa með sjálfum sér Tekið ur ensku: "To stand up for yourself" en hefur afbakaða merkingu á íslensku. Þú getur ekki staðið upp fyrir sjálfum/sjálfri þér, en þú getur staðið upp (úr sæti þínu) fyrir öðrum.
bakka upp styðja To back up er stundum notað á ensku þegar átt við að styðja eitthvað, á íslensku hefur það að "bakka eitthvað upp" enga merkingu.
berast á banaspjótum berast á banaspjót Orðtakið berast á banaspjót þýðir „að sækjast hvor eftir annars lífi“. Berast á er gagnverkandi merkingar (bera hvor á annan), sbr. að slást (slá hvor annan). Berast á banaspjót er þannig í rauninni = bera hvor á annan banaspjót, þ.e. hvor um sig ber banaspjót á hinn, þeir beita vopni hvor gegn öðrum. Villan að berast á banaspjótum kemur upp þegar menn hafa misskilið þetta þannig að á ætti að stýra þágufalli. Berast á banaspjótum er svokölluð alþýðuskýring, tveggja alda gömul.
breydd breidd
briti bryti
byggja á byggjast á Að segja: samningar ?byggja á gagnkvæmnu trausti, er rangt. Rétt er að segja: samningar byggjast á gagnkvæmu trausti. Samningar „byggja“ ekki neitt. Rangt: Kristin trú ?byggir á Biblíunni. Rétt: Kristin trú er byggð á eða byggist á Biblíunni. Prófspurningarnar ?byggja á námsefninu. Rétt er: Prófspurningarnar eru byggðar á námsefninu eða byggjast á námsefninu. Byggja á á við þegar sagt er t.d.: Hann byggði húsið á sandi.
dáldið dálítið
dreyfa dreifa
einhvað / eikkhvað eitthvað
einmanna einmana
fyrring firring
fleyra fleira
fleirra fleira
gamminn geysa gamminn geisa Gammur er hestur. Láta gamminn geisa.
grandskoða grannskoða Þú skoðar eitthvað grannt.
gregoríanska tímatalið gregoríska tímatalið eða gregorska tímatalið Allar myndirnar þrjár fyrirfinnast í íslensku máli, en gregorska eða gregoríska tímatalið er réttast frá röklegu og málfræðilegu sjónarmiði þar sem tímatalið er kennt við Gregoríus 13. páfa sem einnig er nefndur Gregor á íslensku.
haldfang handfang Handfang er sá hluti einhvers sem hendur geta fangað, til dæmis í því skyni að lyfta viðkomandi hlut, halda á honum eða færa hann úr stað. Orðið „haldfang“ er hins vegar hvergi að finna í íslenskri orðabók.
harmlaus meinlaus Hér er dæmi um falsvini. Hér er verið að rugla saman enska orðinu harmless og íslenska orðinu harmlaus (laus við harm (þ.e. sorg)), en harmless er venjulega þýtt sem: meinlaus, skaðlaus, saklaus.
hellast úr lestinni heltast úr lestinni Orðatiltækið á uppruna sinn að rekja til þess þeim tíma þegar hestar voru helsti fararskjótinn, en þá gat komið sér illa þegar margir voru á ferð saman ef einn hestur varð haltur og gat ekki fylgt lestinni lengur. Þar sem slík lest er ekki ílát er hins vegar ekki hægt að hella neinu úr henni.
hinsvegar hins vegar
hlægja hlæja Sögnin beygist þannig: Hlæja (nh.) - hló (þt. et.) - hlógum (þt. ft.) - hlegið (lh. þt.). Sögnin að hlægja merkir að fá einhvern til að hlæja.
hnéið hnéð
mig/mér hlakka til ég hlakka til sjá þágufallssýki
hurðar (nf.ft) hurðir (nf. ft) Sumir gera sömu villu með orðið lestir, og tala um margar lestar (sem er rangt). Hér er ruglað saman eignarfalli eintölu og nefnifalli fleirtölu.
hvorki...eða hvorki...né fleiryrt samtenging
hæðsti hæsti
inní inn í eða inni í Hvort inn í eða inni í er notað fer eftir því hvort átt er við hreyfingu („ég fór inn í húsið“) eða hreyfingarleysi („ég er inni í húsinu“)
innstunga tengill Nafnorðið innstunga á við um þann verknað að stinga einhverju inn í eitthvað. Tengill er hinsvegar hlutur sem hægt er stinga einhverju inn í til þess að tengja það við eitthvað. Til dæmis er hægt að stinga kló á raftæki inni rafmagnstengil, til þess að tengja tækið við raforkudreifikerfi.
ítrasta ýtrasta ítrasta sem er komið af orðinu ítur: fallegur, ágætur er oft ruglað saman við efsta stig af ýtrari sem þýðir: frekar, rækilegar, en efsta stigið er: ýtrast(ur): eins og t.d. í orðasambandinu: til hins ýtrasta af fremsta megni - eða - mitt ýtrasta ráð: síðasta ráð mitt.
jafnmargir...en... Jafnmargir...og... Rangt er að skrifa: Óvíða eru jafnmargar bifreiðar miðað við íbúa en á Íslandi. Þarna á annaðhvort að standa: jafnmargar...og eða fleiri...en...
Japan Japans eignarfall orðsins Japan; dæmi: „ég fór til Japans“
kartefla kartafla
keira keyra
keyptu kauptu Þegar notaður er boðháttur sagnarinnar að kaupa í eintölu á hann að vera „kauptu“ en ekki „keyptu“. Orðmyndin „keyptu“ er þó ekki alltaf röng, hún er rétt sem 3. persóna fleirtölu í þátíð.
kílómeter kílómetri
koma frá Akureyri, koma frá Reykjavík vera frá Akureyri, vera frá Reykjavík. Það eru ensk áhrif að tala um að „koma frá“ einhverjum stað. Talað er um að menn séu frá Akureyri (en úr Svarfaðardal til dæmis) eða úr Reykjavík eða frá, en menn „koma“ ekki frá neinum stað ef menn eru að tala um uppruna einhvers.[1]
kjarnaorkusprengja kjarnorkusprengja
leiti leyti í orðasambandi eins og „að öðru leyti“ og „um þetta leyti“ skal ekki skrifa „leiti“; „leiti“ þýðir hæð og á að nota í orðasambandi eins og „á næsta leiti“ og í staðarheitum eins og „Efstaleiti“.
líter lítri
lýst á líst á
mannsal mansal "Man" þýðir "ófrjáls manneskja"
mér langar mig langar Sögnin „að langa“ er ópersónuleg sögn sem tekur með sér þolfallið
mánaðarmót mánaðamót Tveir mánuðir mætast og því er orðið mánuður í eignarfalli fleirtölu, ekki eintölu.
meiga mega núþáleg sögn
meter metri [2]
millistykki fjöltengi Fjöltengi er röð tengja með snúru á öðrum enda sem gerir manni kleift að knýja fleira en eitt raftæki úr einum tengli. Millistykki hefur hinsvegar þann tilgang að breyta einni tegund af tengi yfir í aðra, til dæmis USB tengi á tölvumús yfir í PS/2 svo hægt sé að nota nýlegar mýs með eldri gerðum tölva sem hafa ekki USB tengi. Flest slík millistykki hafa aðeins eitt inntak og eitt úttak, og eru því ekki fjöltengi. Þó er ekki útilokað að sama tækið geti verið bæði millistykki og fjöltengi, hafi það fleiri en eitt inntak eða úttak. Hinsvegar eru langflest fjöltengi ekki millistykki, það á til dæmis við um venjuleg rafmagnsfjöltengi sem breyta ekki einni tegund af tengi yfir í aðra, heldur þjóna þeim tilgangi að fjölga tengjum af sömu tegund.
neytaði neitaði
nokkurskonar nokkurs konar
næst síðast næstsíðast
oft á tíðum oft og tíðum samanber orðasambandið ótt og títt: Dæmi: Hvað gat hún hugsað um oft og tíðum er hún horfði svo? (H.Laxness).
orsakavaldur orsök Orsakavaldur er óþörf tvítekning (tautologia). Orsök er nóg.
pulsa pylsa[3]
ristavél brauðrist Brauðrist er heimilistæki notað til að rista brauð. Orðið „ristavél“ er hinsvegar hvergi að finna í íslenskri orðabók. (Ristavél er að finna í Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls sem aðgengileg er á heimasíðu Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum og hún er einnig í  frá 2006.[4]
samskonar sams konar
snéri sneri Ri-sagnir eru 4 sagnir í íslensku, sem hafa þá sérstöðu að vera einu sagnir málsins sem enda á -ri í þátíð. Þær eru einu sagnirnar sem hafa blandaða beygingu fyrir utan núþálegar sagnir. Þessar sagnir eru gróa, núa, róa og snúa. Einnig eru þær sérstakar fyrir þá sök, að í þátíð eru þær ritaðar með e (skv. tilskipun menntamálaráðuneytisins), þó svo að framburðurinn sé með é.
soldið svolítið
svo lengi sem svo framarlega sem, svo fremi sem Komið úr ensku: „As long as …“.
svosem svo sem
talva tölva
telur - eitthvað telur skiptir máli Á ensku er stundum sagt: everything counts, en á íslensku er ekki rétt að segja ?að allt telji, eða ?að mörk telji (að hvert mark telji) o.s.frv., heldur skipta þau máli (hvert mark skiptir máli).
tréið tréð
trúnna trúna Það er eitt „n“ í orðunum trúna, kúna, ána, brúna. Dæmi: "missa trúna, mjólka kúna, vaða yfir ána eða fara yfir brúna."
uppá upp á eða uppi á sjá inn í og inni í
útfrá út frá
útí út í eða úti í sjá inn í og inni í
útum út um eða úti um sjá inn í og inni í
vírus veira Orðið veira er íslenska, en vīrus er það latneska. T.a.m.: Tölvuveira, bakteríuveira, plöntuveira.
víst að... fyrst að... Menn rugla saman tveimur orðum, víst og fyrst. Hið fyrrnefnda er komið af orðinu vissa en hitt er úr talmáli og haft í merkingunni: úr því að, þar sem (um orsök). Dæmi: Fyrst að ég get þetta þá getur þú þetta, þ.e.a.s: Þar eð ég get þetta þá getur þú þetta. En víst er notað um vissu: Það er nokkuð víst að ég geti gert þetta.
ynnsta innsta
mér vantar mig vantar Sögnin „að vanta“ er ópersónuleg sögn sem tekur með sér þolfall
ég vill ég vil
þáttaka þátttaka Orðið merkir „það að taka þátt“ og er þannig myndað, að sögninni „að taka“ er skeytt aftan við stofn nafnorðsins „þáttur“ þannig að úr verður þátt-taka.
þ.á.m. þ.á m. Punktur er óþarfur þar sem forsetningin „á“ er ekki stytt. Sjá má reglurnar um skammstöfun í íslensku.
þæginlegt þægilegt

Tenglar[breyta | breyta frumkóða]

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. Íslenskt mál; grein í Morgunblaðinu 1979
  2. Beygingarlýsing íslensks nútímamáls
  3. [1]
  4. 4