Listi yfir íslenskar stafsetningar- og málfræðivillur

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita

Listi yfir algengar málfræðivillur (þ.e. málvillur og ritvillur) í íslensku, hér eru aðeins skráð orð og orðasambönd sem alltaf teljast röng en ekki bara röng í vissu samhengi.

Málfræðivilla/Stafsetningarvilla Leiðrétting Útskýring
afhverju af hverju rita skal af hverju sem tvö orð; enda samanstendur það af forsetningunni „af“ og spurnarfornafninu „hver“
afneytun afneitun
aldrey aldrei
alkahólisti alkóhólisti
annað hvort...eða annaðhvort...eða Samtengingin „annaðhvort ... eða“ er rituð í tveimur oðrum en ekki þremur. Rétt er að taka fram að óákveðna fornafnið „annar hvor“ er í hk. et. „annað hvort“ og er tvíyrt. Hér er merkingarmunur.
annarsvegar annars vegar
berast á banaspjótum berast á banaspjót Orðtakið berast á banaspjót þýðir „að sækjast hvor eftir annars lífi“. Berast á er gagnverkandi merkingar (bera hvor á annan), sbr. að slást (slá hvor annan). Berast á banaspjót er þannig í rauninni = bera hvor á annan banaspjót, þ.e. hvor um sig ber banaspjót á hinn, þeir beita vopni hvor gegn öðrum. Villan að berast á banaspjótum kemur upp þegar menn hafa misskilið þetta þannig að á ætti að stýra þágufalli. Berast á banaspjótum er svokölluð alþýðuskýring, tveggja alda gömul.
breydd breidd
briti bryti
byggja á byggjast á Að segja: samningar ?byggja á gagnkvæmnu trausti, er rangt. Rétt er að segja: samningar byggjast á gagnkvæmu trausti. Samningar „byggja“ ekki neitt. Rangt: Kristin trú ?byggir á Biblíunni. Rétt: Kristin trú er byggð á eða byggist á Biblíunni. Prófspurningarnar ?byggja á námsefninu. Rétt er: Prófspurningarnar eru byggðar á námsefninu eða byggjast á námsefninu. Byggja á á við þegar sagt er t.d.: Hann byggði húsið á sandi.
dáldið dálítið
dreyfa dreifa
einhvað / eikkhvað eitthvað
einmanna einmana
fyrring firring
fleyra fleira
fleirra fleira
gregoríanska tímatalið gregorska tímatalið eða gregoríska tímatalið Allar myndirnar þrjár fyrirfinnast í íslensku máli, en gregorska eða gregoríska tímatalið er réttast frá röklegu og málfræðilegu sjónarmiði þar sem tímatalið er kennt við Gregor 13. páfa hvers nafn er á latínu Gregorius.
harmlaus meinlaus Hér er dæmi um falsvini. Hér er verið að rugla saman enska orðinu harmless og íslenska orðinu harmlaus (laus við harm (þ.e. sorg)), en harmless er venjulega þýtt sem: meinlaus, skaðlaus, saklaus.
hinsvegar hins vegar
hlægja hlæja Sögnin beygist þannig: Hlæja (nh.) - hló (þt. et.) - hlógum (þt. ft.) - hlegið (lh. þt.). Sögnin að hlægja merkir að fá einhvern til að hlæja.
hnéið hnéð
mig/mér hlakka til ég hlakka til sjá þágufallssýki
hurðar (nf.ft) hurðir (nf. ft) Sumir gera sömu villu með orðið lestir, og tala um margar lestar (sem er rangt). Hér er ruglað saman eignarfalli eintölu og nefnifalli fleirtölu.
hvorki...eða hvorki...né fleiryrt samtenging
hæðsti hæsti
inní inn í eða inni í Hvort inn í eða inni í er notað fer eftir því hvort átt er við hreyfingu („ég fór inn í húsið“) eða hreyfingarleysi („ég er inni í húsinu“)
ítrasta ýtrasta ítrasta sem er komið af orðinu ítur: fallegur, ágætur er oft ruglað saman við efsta stig af ýtrari sem þýðir: frekar, rækilegar, en efsta stigið er: ýtrast(ur): eins og t.d. í orðasambandinu: til hins ýtrasta af fremsta megni - eða - mitt ýtrasta ráð: síðasta ráð mitt.
jafnmargir...en... Jafnmargir...og... Rangt er að skrifa: Óvíða eru jafnmargar bifreiðar miðað við íbúa en á Íslandi. Þarna á annaðhvort að standa: jafnmargar...og eða fleiri...en...
Japan Japans eignarfall orðsins Japan; dæmi: „ég fór til Japans“
kartefla kartafla
keira keyra
keyptu kauptu Þegar notaður er boðháttur sagnarinnar að kaupa í eintölu á hann að vera „kauptu“ en ekki „keyptu“. Orðmyndin „keyptu“ er þó ekki alltaf röng, hún er rétt sem 3. persóna fleirtölu í þátíð.
kílómeter kílómetri
koma frá Akureyri, koma frá Reykjavík vera frá Akureyri, vera frá Reykjavík. Það eru ensk áhrif að tala um að „koma frá“ einhverjum stað. Talað er um að menn séu frá Akureyri (en úr Svarfaðardal til dæmis) eða úr Reykjavík eða frá, en menn „koma“ ekki frá neinum stað ef menn eru að tala um uppruna einhvers.[1]
kjarnaorkusprengja kjarnorkusprengja
leiti leyti í orðasambandi eins og „að öðru leyti“ og „um þetta leyti“ skal ekki skrifa „leiti“; „leiti“ þýðir hæð og á að nota í orðasambandi eins og „á næsta leiti“ og í staðarheitum eins og „Efstaleiti“.
líter lítri
lýst á líst á
mannsal mansal "Man" þýðir "ófrjáls manneskja"
mér langar mig langar Sögnin „að langa“ er ópersónuleg sögn sem tekur með sér þolfallið
mánaðarmót mánaðamót Tveir mánuðir mætast og því er orðið mánuður í eignarfalli fleirtölu, ekki eintölu.
meiga mega núþáleg sögn
meter metri [2]
neytaði neitaði
nokkurskonar nokkurs konar
næst síðast næstsíðast
oft á tíðum oft og tíðum samanber orðasambandið ótt og títt: Dæmi: Hvað gat hún hugsað um oft og tíðum er hún horfði svo? (H.Laxness).
orsakavaldur orsök Orsakavaldur er óþörf tvítekning (tautologia). Orsök er nóg.
pulsa pylsa
samskonar sams konar
soldið svolítið
svosem svo sem
talva tölva
telur - eitthvað telur skiptir máli Á ensku er stundum sagt: everything counts, en á íslensku er ekki rétt að segja ?að allt telji, eða ?að mörk telji (að hvert mark telji) o.s.frv., heldur skipta þau máli (hvert mark skiptir máli).
tréið tréð
trúnna trúna Það er eitt „n“ í orðunum trúna, kúna, ána, brúna. Dæmi: "missa trúna, mjólka kúna, vaða yfir ána eða fara yfir brúna."
uppá upp á eða uppi á sjá inn í og inni í
útfrá út frá
útí út í eða úti í sjá inn í og inni í
útum út um eða úti um sjá inn í og inni í
víst að.. fyrst að... Menn rugla saman tveimur orðum, víst og fyrst. Hið fyrrnefnda er komið af orðinu vissa en hitt er úr talmáli og haft í merkingunni: úr því að, þar sem (um orsök). Dæmi: Fyrst að ég get þetta þá getur þú þetta, þ.e.a.s: Þar eð ég get þetta þá getur þú þetta. En víst er notað um vissu: Það er nokkuð víst að ég geti gert þetta.
ynnsta innsta
mér vantar mig vantar Sögnin „að vanta“ er ópersónuleg sögn sem tekur með sér þolfall
ég vill ég vil
þáttaka þátttaka Orðið merkir „það að taka þátt“ og er þannig myndað, að sögninni „að taka“ er skeytt aftan við stofn nafnorðsins „þáttur“ þannig að úr verður þátt-taka.
þ.á.m. þ.á m. Punktur er óþarfur þar sem forsetningin „á“ er ekki stytt. Sjá má reglurnar um skammstöfun í íslensku.
þæginlegt þægilegt

Tenglar[breyta]

Tilvísanir[breyta]

  1. Íslenskt mál; grein í Morgunblaðinu 1979
  2. Beygingarlýsing íslensks nútímamáls