Leifur Muller
Leifur Muller | |
|---|---|
| Fæddur | 3. september 1920 Reykjavík, Ísland |
| Dáinn | 24. ágúst 1988 (67 ára) |
| Þjóðerni | |
| Störf | Verslunarmaður |
| Þekktur fyrir |
|
| Þekktustu verk |
|
| Maki | Birna Sveinsdóttir (1951-1988) |
| Börn |
|
| Foreldrar | |
Leifur Muller (fæddur Müller 3. september 1920, dáinn 24. ágúst 1988)[1] var íslenskur kaupmaður, sem tekinn var til fanga af Nasistum í Noregi haustið 1942. Hann var fangi í Sachsenhausen(de; en) fangabúðunum(de; en) við Oranienburg(de) nálægt Berlín og var í haldi til stríðsloka. Fanganúmer hans var 68138.[1]
Leifur ritaði fyrst Í fangabúðum nasista (1945) um dvöl sína í fangabúðunum, og var hún ein af þremur fyrstu bókunum sem var skrifuð um Helförina.[2][3] Síðar er bókin Býr Íslendingur hér? (1988), skráning Garðars Sverrirssonar á minningum Leifs gefin út.[4]
Faðir Leifs var hinn norskættaði Lorentz H. Müller, sem rak íþróttaverslun að Austurstræti 17 um miðja 20. öld. Móðir hans hét Marie Bertelsen og var norsk. Þau bjuggu lengi vel á Stýrimannastíg 15.[5]
Barnæska
[breyta | breyta frumkóða]Leifur fæddist 3. september 1920 inn í ríka fjölskyldu í Reykjavík. Pabbi hans var af norskum ættum og seldi íþróttabúnað, aðallega skíði. Móðir hans var norsk. Hann gekk í Landakotsskóla[6] og þegar hann var 14 ára komst hann inn í gagnfræðideild í Menntaskólanum í Reykjavík. Eftir það tók hann inntökupróf inn í Verzlunarskóla Íslands en komst ekki inn. Síðan ákvað faðir hans að hann skyldi fara í menntaskóla í Noregi.
Í Noregi
[breyta | breyta frumkóða]
Leifur fór til Noregs sumarið 1939[6] þegar hann var 18 ára og gekk í Otto Teiders Handelsskole(no) sem var viðskiptaskóli. Hann fór líka á nokkur námskeið í Kaupmannahöfn.[6] Áður en hann var handtekinn vann hann sem afgreiðslumaður og bjó hjá frænku sinni, Idu Bertelsen sem bjó við Bydøy Allé og bjó í Gabels gate 41 í Osló.
Leifur var handtekinn af Gestapó í Osló árið 1942 eftir að Ólafur Pétursson sagði til hans, og gert að sök að hafa ætlað að yfirgefa Noreg með ólögmætum hætti.[3][6][7] Leifur hafði fengið inn í skóla í Svíþjóð og ætlaði að fara þaðan heim til Íslands.
Møllergaten
[breyta | breyta frumkóða]
Møllergata 19(en; no) voru fyrstu fangabúðirnar sem Leifur var settur í.[6] Fanganúmer hans þar var 3665. Hann kom til Møllergaten 19 þann 21. október 1942 þar sem hann var settur í sóðalegan klefa með tveimur öðrum mönnum. Hann var þar í u.þ.b 3 mánuði frá október til janúar.
Lífið í fangelsinu var hræðilegt. Hann mátti ekki hafa neitt til dægrastyttingar eins og blöð, bækur eða spil. Hann fékk lítið að borða og hann var lokaður inni í klefanum mest allan tíman þar sem hann hafði ekkert að gera nema að veiða kakkalakka.
Grinir
[breyta | breyta frumkóða]
Hann færðist til Grini(en; no) 23. janúar 1943[6] þar sem fanganúmer hans var 6041. Grinir voru allt annað en Mollergata. Hann var látinn vinna allan daginn, svaf í ísköldum skála og fékk næringarlítinn mat svo að hann átti erfitt með að vinna.
Þegar hann var búinn að vera í Grini í 1-2 mánuði fékk hann lungnabólgu þegar það átti að færa hann eina ferðina enn en því var frestað vegna óveðurs.
Sachsenhausen
[breyta | breyta frumkóða]
Leifur var fluttur til Sachsenhausen(de; en) 28. júní 1943. Þegar hann kom þangað var hárið hans rakað af og öll líkamshár. Fanganúmer hans var 68138 og hann var með rauðan þríhyrning sem táknaði að hann var pólitískur fangi.[1][6] Hann var heppinn að vera settur í bragga með Norðmönnum af því að Rússarnir, Úkraínumennirnir og Pólverjarnir stálu frá fólki.
Hann vann fyrst við skurðgröft en eftir sjúkralegu fékk hann vinnu sem sjúkraliði sem fólst í aðhlynningu á sjúkradeildinni og fékk þar betri mat. Hann fékk oft pakka frá Rauða krossinum sem eiginlega hélt honum á lífi. Honum var bjargað af Sænska Rauða krossinum í stríðslok.[6]
Eftir stríð
[breyta | breyta frumkóða]Eftir stríðið þegar Leifur var kominn heim til Íslands átti hann erfitt með að segja fólki frá hörmungunum sem hann upplifði. Hann skrifaði bókina Í fangabúðum nazista og talaði ekki um tilfinningar sínar. Hann breytti líka nafninu sínu frá Müller yfir í Muller til þess að fólk héldi ekki að nafnið væri af þýskum uppruna. Hann giftist Birnu Sveinsdóttur og átti með henni fimm börn, Stefaníu, Björg, Maríu, Leifur og Svein. Hann tók við verslun foreldra sinna eftir andlát föður síns 1952 og stofnaði saumastofu.[6]
Leifur dó árið 1988 en átti alltaf erfitt vegna illrar meðferðar í fangabúðunum.[6]
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- 1 2 3 Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir (17 apríl 2015). „Martröð Leifs: „Ég hélt mig vera að dauða kominn"“. Heimilidin. Afrit af uppruna á 29 maí 2025. Sótt 20 ágúst 2025.
- ↑ „Í fangabúðum nazista“. Forlagið bókabúð. Afritað af uppruna á 18 október 2021. Sótt 20 ágúst 2025.
- 1 2 Erla Hlynsdóttir (16 apríl 2015). „Pabbi upplifði helvíti á jörðu“. Afrit af upprunalegu geymt þann 9 maí 2017. Sótt 20 ágúst 2025. Viðtal við börn Leifs.
- ↑ „Býr Íslendingur hér? Minningar Leifs Muller“. RÚV. 15. september 2020. Afrit af uppruna á 22 febrúar 2025. Sótt 20 ágúst 2025.
- ↑ ÞV (7 júní 2000). „Hvaða íþróttaverslun notaði vöruheitið „LH MÜLLER - Reykjavík"?“. Vísindavefurinn.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Skúli Sæland (8 október 2008). „Hvað getur þú sagt mér um Leif Müller?“. Vísindavefurinn.
- ↑ Egill Helgason (16 apríl 2015). „Svikinn í hendur nasista“. Kiljan. Afrit af uppruna á 29 júní 2025. Sótt 20 ágúst 2025. Viðtal við Svein, son Leifs.
Tenglar
[breyta | breyta frumkóða]- Veldi nazista byggðist á fangabúðum; grein í Morgunblaðinu 1980
- Leifur fyrirgaf aldrei; viðtal við Garðar Sverrirsson í Dagblaðinu Vísi 1988