Leifur Muller
Leifur Muller | |
|---|---|
| Fæddur | 3. september 1920 Reykjavík, Ísland |
| Dáinn | 24. ágúst 1988 (67 ára) |
| Þjóðerni | |
| Störf | Verslunarmaður |
| Þekktur fyrir |
|
| Þekktustu verk |
|
| Maki | Birna Sveinsdóttir (1951-1988) |
| Börn |
|
| Foreldrar | |
Leifur Muller (fæddur Müller 3. september 1920, dáinn 24. ágúst 1988)[1] var íslenskur kaupmaður, sem tekinn var til fanga af Nasistum í Noregi haustið 1942.[2] Hann var fangi í Sachsenhausen(de; en) fangabúðunum(de; en) við Oranienburg(de) nálægt Berlín og var í haldi til stríðsloka. Fanganúmer hans var 68138.[1][3]
Leifur ritaði fyrst Í fangabúðum nasista (1945) um dvöl sína í fangabúðunum, og var hún ein af þremur fyrstu bókunum sem var skrifuð um Helförina.[4][5] Síðar er bókin Býr Íslendingur hér? (1988), skráning Garðars Sverrissonar á minningum Leifs gefin út.[6]
Faðir Leifs var hinn norskættaði Lorentz H. Müller, sem rak íþróttaverslun að Austurstræti 17 um miðja 20. öld. Móðir hans hét Marie Bertelsen og var norsk. Þau bjuggu lengi vel á Stýrimannastíg 15.[7]
Barnæska
[breyta | breyta frumkóða]Leifur fæddist 3. september 1920 inn í ríka fjölskyldu í Reykjavík. Pabbi hans var af norskum ættum og seldi íþróttabúnað, aðallega skíði. Móðir hans var norsk. Hann gekk í Landakotsskóla[8] og þegar hann var 14 ára komst hann inn í gagnfræðideild í Menntaskólanum í Reykjavík. Eftir það tók hann inntökupróf inn í Verzlunarskóla Íslands en komst ekki inn. Síðan ákvað faðir hans að hann skyldi fara í menntaskóla í Noregi.
Í Noregi
[breyta | breyta frumkóða]
Leifur fór til Noregs sumarið 1938[8] þegar hann var 18 ára og gekk í Otto Treiders Handelsskole(no) sem var viðskiptaskóli. Hann fór líka á nokkur námskeið í Kaupmannahöfn.[8] Áður en hann var handtekinn vann hann sem afgreiðslumaður og bjó hjá frænku sinni, Idu Bertelsen sem bjó við Bydøy Allé og bjó í Gabels gate 41 í Osló.
Leifur var handtekinn af Gestapó í Osló árið 1942 eftir að Ólafur Pétursson sagði til hans, og gert að sök að hafa ætlað að yfirgefa Noreg með ólögmætum hætti.[5][8][9] Leifur hafði fengið inn í skóla í Svíþjóð og ætlaði að fara þaðan heim til Íslands.
Møllergaten
[breyta | breyta frumkóða]
Møllergata 19(en; no) voru fyrstu fangabúðirnar sem Leifur var settur í.[8] Fanganúmer hans þar var 3665.[3] Hann kom til Møllergaten 19 þann 21. október 1942 þar sem hann var settur í sóðalegan klefa með tveimur öðrum mönnum. Hann var þar í u.þ.b 3 mánuði frá október til janúar.
Lífið í fangelsinu var hræðilegt. Hann mátti ekki hafa neitt til dægrastyttingar eins og blöð, bækur eða spil. Hann fékk lítið að borða og hann var lokaður inni í klefanum mest allan tíman þar sem hann hafði ekkert að gera nema að veiða kakkalakka.
Grinir
[breyta | breyta frumkóða]
Hann færðist til Grini(en; no) 23. janúar 1943[8] þar sem fanganúmer hans var 6041. Grinir voru allt annað en Møllergata. Hann var látinn vinna allan daginn, svaf í ísköldum skála og fékk næringarlítinn mat svo að hann átti erfitt með að vinna.
Þegar hann var búinn að vera í Grini í 1-2 mánuði fékk hann lungnabólgu þegar það átti að færa hann eina ferðina enn en því var frestað vegna óveðurs.
Sachsenhausen
[breyta | breyta frumkóða]
Leifur var fluttur til Sachsenhausen(de; en) 28. júní 1943. Þegar hann kom þangað var hárið hans rakað af og öll líkamshár. Fanganúmer hans var 68138,[3] og hann var með rauðan þríhyrning sem táknaði að hann var pólitískur fangi.[1][8] Hann var heppinn að vera settur í bragga með Norðmönnum af því að Rússarnir, Úkraínumennirnir og Pólverjarnir stálu frá fólki.
Hann vann fyrst við skurðgröft en eftir sjúkralegu fékk hann vinnu sem sjúkraliði sem fólst í aðhlynningu á sjúkradeildinni og fékk þar betri mat. Hann fékk oft pakka frá Rauða krossinum sem eiginlega hélt honum á lífi. Honum var bjargað af Sænska Rauða krossinum í stríðslok.[8]
Eftir stríð
[breyta | breyta frumkóða]Eftir stríðið þegar Leifur var kominn heim til Íslands átti hann erfitt með að segja fólki frá hörmungunum sem hann upplifði. Hann skrifaði bókina Í fangabúðum nazista og talaði ekki um tilfinningar sínar.[10] Hann breytti líka nafninu sínu frá Müller yfir í Muller til þess að fólk héldi ekki að nafnið væri af þýskum uppruna.[8] Hann giftist Birnu Sveinsdóttur og átti með henni fimm börn, Stefaníu, Björg, Maríu, Leifur og Svein. Hann tók við verslun foreldra sinna eftir andlát föður síns 1952 og stofnaði saumastofu.[8]
Leifur dó árið 1988 en átti alltaf erfitt vegna illrar meðferðar í fangabúðunum.[8]
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- 1 2 3 Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir (17 apríl 2015). „Martröð Leifs: „Ég hélt mig vera að dauða kominn"“. Heimildin. Afritað af uppruna á 28 apríl 2026. Sótt 20 ágúst 2025.
- ↑ Bragi Óskarsson (14. september 1980). „Veldi nazista byggðist á fangabúðum“. Morgunblaðið. bls. 44–46. Sótt 8. maí 2026.
- 1 2 3 „Leif (Leifur) Holand Müller“. Fanger.no (norska). Falstad Centre. Afrit af uppruna á 9 apríl 2026. Sótt 9 apríl 2026.
- ↑ „Í fangabúðum nazista“. Forlagið bókabúð. Afritað af uppruna á 18 október 2021. Sótt 20 ágúst 2025.
- 1 2 Erla Hlynsdóttir (16 apríl 2015). „Pabbi upplifði helvíti á jörðu“. Fréttatíminn. Afrit af upprunalegu geymt þann 9 maí 2017. Sótt 20 ágúst 2025. Viðtal við börn Leifs.
- ↑ „Býr Íslendingur hér? Minningar Leifs Muller“. RÚV. 15. september 2020. Afritað af uppruna á 30 apríl 2026. Sótt 20 ágúst 2025.
- ↑ ÞV (7 júní 2000). „Hvaða íþróttaverslun notaði vöruheitið „LH MÜLLER - Reykjavík"?“. Vísindavefurinn.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Skúli Sæland (8 október 2008). „Hvað getur þú sagt mér um Leif Müller?“. Vísindavefurinn.
- ↑ Egill Helgason (16 apríl 2015). „Svikinn í hendur nasista“. Kiljan. Afritað af uppruna á 12. september 2025. Sótt 20 ágúst 2025. Viðtal við Svein, son Leifs.
- ↑ Viðtal við Garðar Sverrisson (10. desember 1988). „Leifur fyrirgaf aldrei“. Dagblaðið Vísir. bls. 8. Sótt 8. maí 2026.