Landsverslun

Landsverslun var verslunarfélag í eigu íslenska ríkisins sem var starfrækt frá 1919 til 1927.

Stofnun og umfang verslunarinnar

Landsverslun var stofnuð árið 1914 af íslenska ríkinu og var eign landsjóðs, verslunin fór ekki almennilega af stað fyrr en síðla árs 1917, þetta var öflugasta fyrirtæki landsins varðandi innflutning og útflutning á vörum til og frá Ísland á árunum 1917-1927. Landsverslun var upprunulega forðabúr fyrir kaupmenn Íslands og var lítið fyrirtæki fyrir 1917, landsverlsun var stofnuð sem svokallað neyðarúræði ef vörur yrðu af skornum skammti og átti verslunin alltaf töluvert af byrðum, landsverlsun átti að meta þörfina og ráðstafa vörur á sem besta máta.Árið 1917 fékk fyrirtækið það verk að ráða bót á vöruskorti landsins vegna mikillar verðhækkunar á fyrri heimstyrjöldinni og því náði að stjórna fimmtungi af öllum innfluttum vörum til landsins árið 1917 og fjórðungi árið eftir. Árið 1920 fékk Landsverslun einkarétt á að flytja inn hveiti- og sykurvörur, síðan árið 1925 fékk hún einkasölu á tóbaki og steinolíu. Ástæða fyrir komu verslunarinnar var ótti við vöruskort og að matvörubirgðir voru sífellt að hækka í verði og vegna erfiðleika að flytja vörur til Íslands vegna viðskiptatálmana í til dæmis Þýskaland í fyrri heimstyrjöld svo reyndu þjóðverjar líka að sökkva skipum frá Ísland og útaf því komu vörur oft til landsins með miklum krókaleiðum til dæmis var keypt vörur frá Ameríku sem fór fyrst til Bretlands áður en vörurnar komu til Íslands. Fyrstu árin sem landsverslun var með starfsemi var hún í stjórnarráðinu og réði skrifstofustjórinn þar öllu sem var Héðinn Valdimarsson í alþýðuflokknum frá árunum 1917-1926 Fólk almennt var óánægt með að einungis einn maður réði svona miklum og kom þá á sérstök framkvæmdastjórn sem hafði yfirumsjón með starfsemi verlsunarinnar.Salan árið 1919 var 20 milljónir sem þótti mjög mikill peningur á þeim tíma. Kaupmenn voru mikið á móti verlsuninni vegna einokunar verlslunarinnar, undir lokin var verslunin einungis með olíu í frjálsri samkeppni og hætti fyrirtækið störfum 1927. Útflutningur varð frjáls á Íslandi í júlí 1919 fyrir utan sölu á hestum. Innflutningur varð að mestur leyti frjáls í janúar 1919 en þá hafði landsverslun einkasölu á sumum vörum til dæmis salt og kol. Kaupmenn óttuðust verðfall á vörum og var það ekki að ástæðulausu, því við árslok 1918 byrjaði erlent verðfall og gerði það erfitt fyrir landsverslun þar sem það hafði stórmagn af dýrum vörum, erfitt var að selja þær vörur eftir stríðið og náði þeir að vega tapið af því í burtu með því að hækka aðflutningsgjöld á vörum 1919-1922

Óánægja landsmanna með verslunina

Margir landsmenn vildu leggja niður þessa verslun vegna þess að þeir töldu ekki þörf á henni lengur, nokkrir ráðamenn fengu þar með öllu ráðið um verslun og viðskipti i landinu og var fólk almennt óánægt með að hún væri til. í tímariti frá 1921 er sagt "landsverslunin var stofnuð vegna ófriðarins- og með ófriðnum átti hún að hverfa sögunni" ósætti var með að þessi verslun átti ekki neina keppinauta og gat selt t.d kol á 70-80 kr en seldi það á 120-130 kr . Gagnrýnin fólst að mestu leyti að hún var einkarekin og vildu landsmenn frjálsa verlsun, ekki verslun með einkarétt á morgun vörum og enga samkeppni

Landsnefndin

Árið 1917 var bannað að selja kornvörur,sykur, og fleiri nauðsynjar nema með seðlum sem einungis landsnefndin var með aðgang að, þetta var svokölluð bjargráðarnefnd ef það yrði vöruskortur í landinu útaf stríðinu. Landsnefndin var kosin af bæjarstjórn og var hún mjög öflugt fyrirtæki mjög fljótt.

Pólitík og endalok

Mikil andstaða var gegn landsverslun meðal íhaldsmanna og kaupmanna en það kom engin sameinuð flokksstefna gegn landsverslun fyrr en stjórnarmyndun íhaldsflokksins árið 1924. Íhaldsflokkurinn lagði síðan Landsverslun endanlega niður árið 1927.