Fara í innihald

Krí

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Sögulegt heimasvæði Krí-fólksins og mállýskur þeirra

Krí (enska: Cree; franska: Cris) er frumbyggjaþjóð í Norður-Ameríku og telur nú fleiri en 350.000 einstaklinga í Kanada, sem gerir það myndar stærsta samfélag frumbyggja (enska: First Nations; franska: Premières Nations) í landinu.[1] Það kallar sjálft sig Ayisiniwok og Aha payew – sem þýðir „hið sanna fólk“ – eða „fólkið“.

Krí-þjóðflokkurinn skiptist í allmarga undirflokka, þar á meðal Sléttu-Krí (enska: Plains Cree; krímál:ᐸᐢᑳᐧᐤ ᓀᐦᐃᔭᐁᐧᐃᐧᐣ, Paskwâw Nehiyawewin ), Skógar-Krí (enska: Wood Cree; krí:ᓴᑳᐃᐧᔨᓃᐃᐧᐤ, Sakâwiyinîwiw), Kletta-Krí (enska: Rocky Cree; krí: ᐊᓯᓃᐢᑳᐃᐧᔨᓂᐤ, Asinîskâwiyiniw ), Mýrar-Krí (enska: Swampy Cree; krí: ᒪᐢᑫᑯᐃᐧᔨᓂᐤ, Maskekowiyiniwak,), Elgs-Krí (enska: Moose Cree; krí: ᐃᓕᓖᒧᐎᓐ, Ililîmowin, ) og Austur-Krí (enska: East Cree; krí: ᐄᔨᔫ ᐊᔨᒨᓐ, Īyiyū Ayimūn), og þar að auki nokkrar þjóðflokka sem Atikamekw-, Innu- og Naskapi-þjóðirnar sem eru náskyldar þeim. Einnig eru þeir hópar náskyldir Krí-fólkinu sem eru nefndir Anisininew eða Oji-Cree og Métis; bæði þessi þjóðarbrot eiga sér blandaðan uppruna, auk Krí ættfeður á sá fyrrnefndi einnig á rætur að rekja til Ojibva-fólks (Chippewa) en sá síðarnefndi til Evrópumanna. Hefðbundin landsvæði Krí-fólksins náðu frá Klettafjöllum að Atlantshafi, að mestu í núvarandi Kanada en einnig í hluta af Bandaríkjunum.[2] Þótt meirihluti Krí-fólks búi í Kanada eru einnig minni samfélög í Bandaríkjunum, einkum í Montana fylki. [3]

Nafnið Krí á íslensku kemur úr ensku Cree sem upphlega kemur úr frönsku: Les Cris [karlkyns fleirtala] / Les Cries [kvenkyns fleirtala]. Orðið „Cris“ er hins vegar stytting á „Christinaux“ (einnig ritað „Kristineaux“, „Kiristinous“ eða „Kilistinous“) – sem aftur á rætur að rekja til orðsins „Kinistino“ í tungumáli Ojibwe-fólksins.[4] Ojibwe-fólkið notaði þetta heiti yfir fjölmarga hópa sem bjuggu norðan og vestan við Miklavatn (á ensku Lake Superior), einkum í Manitoba.[5] Franskir loðskinnakaupmenn voru fyrstu Evrópumenn til að sækja þessi svæði hem og notuðu þetta nafn yfir ýmsa þjóðflokka í Kanada.

Menningarbrot

[breyta | breyta frumkóða]
Krí kona, ljósmynd tekin 1928
Krí kona, ljósmynd tekin 1928

Í þúsundir ára hafa forfeður Krí-fólksins búið í hinum miklu barrskógarsvæðum í norðurhluta Norður-Ameríku, allt frá Klettafjöllunum og Sléttunum miklu í vestri til Labrador í austri. Það fylgdi árstíðabundnum ferðum veiðidýra til að afla sér kjöts til matar, skinna í föt og híbýli og bein til smíða verkfæri. Á sumrin voru kanóar aðal ferðamátinn á vötnum og ám en í snjóþungu vetrarlagi þurfti að nota snjóþrúgur og sleða.

Hefðbundin gerð af snjóþrúgum

Veðurfarið einkennist af löngum snjóþungum vetrum og fremur stutt sumur og hentar ekki sérlega vel til jarðyrkju; Krí-fólkið lifði því einkum á veiðiskap, en það tíndi einnig ber, sveppi og söfnuðu mörgum tegundum af villtum ætijurtum þegar þær voru fáanleg. Hinir löngu vetur geta verið mjög harðir og ef ekki tókst að safna nægum matvælaforða á helstu veiðitímum gat það leitt til matarskorts og harðinda þegar snjóþungir vetrarmánuðirnir gengu í garð.

Tipi tjaldbúðir 1871
Fluttningar með dráttarhundum
Kona að vinna elgshúð
Kona að vinna elgshúð

Fyrir landnám Evrópumanna í Kanada skiptist Krí-þjóðin í tvo meginhópa; annars vegar þeir sem bjuggu aðallega á skógarsvæðunum, hins vegar á Sléttunum miklu. Andleg og trúarleg menning og venjur hópana var nauðalík en líf og verkmenning var að öðlu leyti misjöfn eftir búsetusvæði, meðal annars híbýlin. Skógarbúarnir bjuggu í wigwams sem eru kúpt eða keilulaga smáhýsi þar sem viðargrind er þakin dýraskinnum eða birkiberki. Sléttubúarnir, hins vegar bjuggu í tipitjöldum, stengur bundnar saman að ofan og klæddir vísundaskinni, sem auðveld voru að pakka saman og flytja.[6] Áður en Evrópubúar fluttu hesta til Norður-Ameríku á 16. öld voru hundar einu dýrin í álfunni sem höfðu verið tamin. Sléttubúarnir notuðu einkum hundana til fluttninga á tipi-tjöldunum og öðrum eignum. Hundarnir drógu burðargrind úr tveimur stöngum, svokallaða „travois“, sem voru bundnar saman í annan endan. Þær voru festar með leðurólum um herðar og bringu og á þær var hlaðið ýmsum varningi, þar á meðal tjaldstöngum. Lengra norður í skógarhéraðunum voru hundar notaðir til að draga sleða og fólk yfir ísalögð fljót og vötn. Hundar voru einnig notaðir til aða leita uppi og króa af stór og lítil veiðidýr við veiðar. [7]

Krí orðið fyrir hund er atim, og nota hunda som dráttardýr heitir otāpāstimīw.

Krí veiðimaður blæs horn til að lokka elgi
Krí veiðimaður blæs horn til að lokka elgi

Þeir sem bjuggu á skógarsvæðinu, byggðu afkomu sína áður á veiðum á spendýrum og fuglum, fiskveiðum og söfnun villtra jurta til matar. Helst veiddu þeir stærri spendýr eins og hreindýr, elgi, birni og bjóra, en hérar og önnur minni dýr voru einnig mikilvægur hluti fæðuöflunar.

Lífsafkoma þeirra sem bjuggu á Sléttunum miklu var bundinn veiðum á vísundum og söfnun villtra jurta líkt og hjá öðrum sléttuþjóðum. Eftir að hafa eignast hesta og skotvopn gerðust þeir miklu herskárari en Skógar-Krí-menn, og áttu í vopnuðu deilum við aðrar sléttuþjóðir.

Krí-fólkið var hluti af menningarheimi þeirra sem töluðu algonkínsk tungumál, það einkenndist meðal annars af því að að hafði ekki fasta búsetu í stórum byggðum heldur fluttu sig á milli svæða í minni hópum eftir árstíðum og framboði á matvælum. Þetta stuðlaði að því að mismunandir hópar innan Krí-þjóðflokksins þróuðu með sér sérstökar hefðir og sjálfsmyndir. Engar öflugar ættir eða ættgengt höfðingjavald sameinuði Krí-fólkið í eitt samhent þjóðfélag.

Samfélagið samanstóð af þremur meginstigum, fjölskyldan, veiðihópurinn og stórhópurinn. Hver veiðihópur var um 10–20 manns og á sumrin söfnuðust veiðihóparnir saman í stórhóp sem gat verið 75–200 manns. Stærri hópurinn safnaðist saman á sumrin til að eiga samskipti, stunda vöruskipti og halda hátíðir. Stærri hópar sameinuðust einnig þegar til stríðsátaka kom. Ákvarðanataka og félagsleg stjórnun Krí samfélagsins var fremur einföld og án miðstýrðra valdastofnana eða formlegra leiðtoga. Fyrir utan fjölskyldueininguna var aðild að ýmsum hópum breytileg eftir aðstæðum og umhverfi.

Eignaréttur á landi eða veiðisvæðum byggðist á hugmyndum um sameign og virðingu fyrir landinu.[8] Krí-fólkið lagði áherslu á að samfélagið byggðist á samhygð og jafnrétti, þar sem sumir einstaklingar höfðu meiri áhrif og völd vegna hæfileika við veiðar eða aðrar sameiginlegar framkvæmdir. Skyldleika- eða ættartengsl (wâhkotowin) var kjarninn í heimsmynd Krí-fólksins, ekki aðeins hvað varðar tengsl fólks innbyrðis heldur einnig tengsl þess við landið og umheiminn og virðing fyrir öndum veiðidýra.[9]

Trú og heimsmynd

[breyta | breyta frumkóða]

Heimsmynd Krí-fólksins byggir á tengslum manna og náttúru; heilsa og hamingja fæst með því að lifa í jafnvægi við náttúruna. Samskipti við anda dýra og aðra náttúruanda stjórnuðu trúarlífi, þessi sambönd birtust oft í draumum. Veiðimenn höfðu svo kallaða pawâkanak (draumaaðstoðarmenn) sér til halds og trausts sem vísuðu þeim veginn að bráðinni og veittu þeim liðsinni þegar á þurfti að halda. Hver og einn bar ábyrgð á gjörðum sínum og afleiðingum þeirra og það var mikilvægt að sýna virðingu með því að skipta sér ekki of mikið af öðrum.

Krí Sólardansarar, ljósmynd tekin 1893

Jafnrétti og samnýting var einn af helstu þáttum í siðferðishugmyndum Krí-fólksins; veiðifang og öðrum auðlindum var deilt með öðrum. Að deila mat með öðrum var afar mikilvægt, hvort sem um var að ræða erfiða tíma eða allsnægtir þegar saman var komið til hátíðahalda. [10]

Krí og Mètis menn fremja Pípu-helgiathöfnina
Krí og Mètis menn fremja Pípu-helgiathöfnina

Krí-fólkið framdi margvíslegar helgiathafnir og aðra menningagjörninga, þar á meðal Sólardansinn (Sun Dance), Powwow-hátíðir, Svitahús hreinsun (Sweat Lodge purification) og Pípu helgiathöfnin (Pipe Ceremony) til dæmis. Flestir slíkir helgisiðir voru bannaðir samkvæmt Indíánalögunum (Indian Act) 1876 í Kanada og í Bandaríkjunum 1883 samkvæmt Lögunum um trúarleg afbrot (Religious Crimes Code) allt fram til miðja 20.öld, margar þessara athafnar og hátíðir hafa verið endurvaktar.

Kristnir trúboðar, í fyrstu einungis kaþólskir, hófu starf við að snúa Krí-mönnum frá miðri 17. öld. Trúboðarnir leituðst mjög eftir að við að breyta hefðbundnu atferli og siðvenjum, þar á meðal þáttöku í andlegum athöfnum, greftrunarsiðum og fjölkvæni, en einnig að innleiða veiðibann á sunnudögum. En trúboðarnir kvörtuðu yfir því að Krí-fólkið hafi haldið fast við hefðbundna heimsmynd og helgiathafnir og aðlagað eða innlimað kristna venjur inn í andlegt líf sitt.[11].

Algonkísk tungumál
Algonkísk tungumál

Krí-tungumálið tilheyrir algonkínsku-tungumálaættinni og er í raun mállýskusamfella eða fjölskylda tengdra mállýskna. Talsverður munur á því hvernig ólíkir Krí-hópar tala allt eftir landsvæðum, bæði orðaforða og framburður. Því nær sem samfélög málhafa eru hvert öðru, þeim mun líklegra er að þeir skilji hver annan en þeir sem koma frá sinn hvorum enda málsamfellunar skilja ekki hvern annan. Til dæmis er austur-krí-mállýskan náskyld Innu-tungumálinu og því illskiljanleg fyrir Sléttu-Krí.[12]

Árið 2021 greindi Statistics Canada frá því að 86.475 manns töluðu krí-mállískur. Krí er eitt útbreiddasta tungumál frumbyggja í Kanada, ásamt Inuktitut og Ojibwe. Meirihluti þeirra sem tala Krí búa í Saskatchewan, Alberta og Manitoba. Þetta er það frumbyggjamál í Kanada sem flestir tala.[13]Eina svæðið þar sem krí-mál hefur opinbera stöðu er í Norðvesturhéruðunum, ásamt átta öðrum málum frumbyggja, frönsku og ensku.[14]

Krí atkvæðatáknróf

[breyta | breyta frumkóða]
Krí atkvæðatáknróf
Krí atkvæðatáknróf

Krí-atkvæðatáknrófið er skriftarkerfi sem notað er fyrir flest algonkínsk tungumál í Kanada.

Ritkerfið var þróað á árunum 1840–1846 í samstarfi metodistatrúboðans James Evans og frumbyggja af Krí- og Ojibwe-þjóðflokkunum. Kanadíska atkvæðatáknrófið fyrir frumbyggjamál, sem þróaðist út frá þessu, er einnig notað fyrir önnur frumbyggjamál í Kanada – þar á meðal inúkítút og algónkíönsk mál – þótt hljóðgildi táknanna séu í sumum tilvikum verulega ólík. Líkt og í latneska stafrófinu eru orð skrifuð frá vinstri til hægri. [15]

Atkvæðatáknrófið eru skrifað með tólf grunnformum sem snúið er í fjórar áttir eftir sérhljóða atkvæðisins.[16]

Í fyrstu voru trúboðar tregir til að nota að það, en frumbyggjarnir tóku það upp með miklum hraða, þannig að í lok 19.aldar var Krí-þjóðin meðal þeirra læsustu í heimi.

Fyrstu þekktu samskipti Evrópumanna við Krí-þjóðina áttu sér stað árið 1611 við Hudsonflóa og James-flóa. Jesúíta trúboðar fóru að sækja Krí-menn heim vestan við James-flóa um 1640. En það er ekki fyrr en upp úr 1670 sem Hudsonflóafélagið (Hudson Bay Company) fór að stofna verslunarstaði fyrir loðskinn. Þessi viðskipti höfðu smám saman gríðarleg áhrif á líf Krí-þjóðflokksins. Krí-menn stjórnuðu vatnaleiðum vestan og sunnan við flóann og höfðu þar með mikilvægt hlutverk sem milliður milli annara þjóðflokka við Evrópska kaupmenn. [17] Þessi viðskipti gerðu einnig að Krí-menn fengu skotvopn, framhlaðninga, sem höfðu gagnger áhrif á afkomu og sögu þeirra.

Eeh-tow-wées-ka-zeet, Hann sem hefur augu í hnakkanum, einn af höfðingjum Sléttu-Krí. Málverk eftir George Catlin. 1832
Eeh-tow-wées-ka-zeet, Hann sem hefur augu í hnakkanum, einn af höfðingjum Sléttu-Krí. Málverk eftir George Catlin, 1832

Sléttu-Krí í austurhluta Kanada fengu hesta um 1770 og urðu á mjög stuttum tíma mjög góðir hestamenn og það gjörbreytti lífsháttum þeirra og urðu ólík annara Krí-manna. Frá því að byggja mikið á kanóferðum á ám og fljótum og hægfara fluttningi á grassléttunni með hunda sem dráttardýr urðu þeir hesta- og vísundaveiðimenn. Það varð einnig til þess að þeir kepptu og börðust við aðra þjóðflokka. [18]

Þjóðflokkar frumbyggja sem bjuggu á Sléttunum miklu höfðu veitt vísunda um aldaraðir með bogum og örvum og með því að króa þá að. Skotvopn og hestar gjörbreyttu þessum veiðum fyrir íbúana á svæðinu. En þær stóku stökkbreytingum á 19. öld þegar þær urðu miklu stórfelldari en áður, þar sem skammtímahagnaður var settur í fyrirrúmi fyrir sjálfbærni til langs tíma. Frumbyggjar á hestbaki og innflytjendur af Evrópskum uppruna sem einungis sóttust eftir húðunum útrýmdu vísundunum næstum algjörlega á skömmum tíma. Í byrjun 19. aldar var talið að um 30 milljónir vísunda væru á Sléttunum miklu, en gróðinn af vísundahúðum hvatti bæði frumbyggja og hvíta landnema til ofveiða þannig að um 1880 voru einungis um 1000 dýr eftir. [19] Þetta hafði skelfileg áhrif á Sléttu-Krí-fólkið sem hafði tileinkað sér lífshætti sléttunnar og aðlagað líf sitt algjörlega eftir vísundaveiðunum.

Loðskinna eftirspurn minnkaði mjög á evrópskum mörkuðum um miðja 19. öld og hafði mikil áhrif á afkomu Krí-fólksins. Evrópskar vörur, skotvopn og ýmir málmhlutir og verkfæri höfðu orðið mikilvægur þáttur í lífsafkomu þeirra og þeir höfðu þess vegna orðið efnahagslega háðir þessum viðskiptum. Hrun loðskinnamarkaðarins steypti fjölmörgum í mikla fátækt.[20] Þessi þróun gerði Krí-fólkið mjög háð opinberi framfærslu þegar fram í sótti á 20. öld.

Red Deer Industrial School, sem ver rekinn af kirkju meþódista, hæstu tíðni sjálfsvíga heimavistarskóla frumbyggja í Kanada. Ljósmynd frá 1914
Red Deer Industrial School, sem var rekinn af kirkju meþódista, þar var mesta tíðni sjálfsvíga í heimavistarskólum frumbyggja í Kanada. Ljósmynd frá 1914

Sjúkdómsfaraldrar, útrýming vísundahjarða ásamt stefnu stjórnvalda sem miðaði að því að með samningum neyða þá til að gefa eftir land leiddi til þess að sjálfstæði Krí og annara frumbyggjaþjóða var lagt í rúst á níunda áratug 19. aldar. Með því að minnka aðstoð og matargjafir til sveltandi frumbyggja neyddi Kanadíska ríkisstjórnin þá til að undirrita samninga, svo kallaða Tölusettu samningana (e. The Numbered Treaties), um að yfirgefa landsvæði sín og og flytja á svo kölluð verndarsvæði (Indian reserve) . Þar lifðu þeir af landbúnaði og lausavinnu og en félagsleg vandamál, áfengisneysla, heimilisofbeldi og sjálfsfyrirlitning urðu mjög ráðandi. Með svo kölluðum Indíánalögum (e. Indian Act) árið 1876 var lögð áhersla á að fá frumbyggjana að taka upp menningu evrópsk-kanadíska samfélagsins og yfirgefa upprunamenningu sína, lögin bönnuðu flest allt sem viðkom menningu og trú frumbyggja. Lög um sérstaka heimavistarskóla (e. residential schools) sem reknir voru af kirkjum fyrir börn frumbyggja voru sett 1894 með skólaskildu. Skólarnir einangruðu börnin frá fjölskyldum sínum með því markmiði að útiloka þau frá menningu frumbyggja.[21]

Grífurleg mannfall varð hjá Krí-fólkinu líkt og hjá öðrum frumbyggjaþjóðum Norður-Ameríku, eftir komu Evrópumanna vegna skæðra sjúkdóma sem þeir báru með sér. Alvarlegar bólusóttarfaraldrar geisuðu árin 1780 og 1782 og samkvæmt ágiskun sagnfræðinga lifði aðeins einn af hverjum fimmtíu af.[22] Bráðsmitandi sjúkdómar af þessu tagi höfðu áður verið óþekktir og frumbyggjunum þótti ótrúlegt að sjúkdómar gætu borist frá einum til annars. Fjölmargir Krí létust einnig í inflúensufaraldöldum árin 1908, 1909 og 1917.

Á 21. öld hefur Krí-fólkið haldið áfram að vera einn stærsti hópur frumbyggja í Norður-Ameríku. Frá 1960 fór afstaða til frumbyggja mjög að breytast í Kanada og þá einnig réttindabarátta þeirra. Það hefur leitt til að sjálfsmynd, lagaleg staða og vegsemd þessara þjóðflokka hefur vaxið mjög. Meðal Krí-fólksins hefur þetta leitt til endurvakningar á menningarhefðum og hátíðum og sérstaklega í sterku átaki við að auka kunnáttu og notkun á tungumáli þjóðarinnar. Arfleifð kanadíska heimavistarskólakerfisins hefur enn mikil neikvæð áhrif, síðast skólinn lokaði 1997. En nú vinna margir skólar, stofnanir og félög að því að miðla tungumáli, sögu og menningu til barna og ungs fólks. Um 40% skráðra Krí einstaklinga í Kanada búa á verndarsvæðum (reserve), en um 60% utan þeirra.[23]

Krí og Nýja Ísland

[breyta | breyta frumkóða]

Árið 1875 veitti Kanadíska ríkisstjórnin íslenskum landnemum rétt til sjálfstjórnarsvæðis í Interlake-héraði í Manitoba sem var nefnt Nýja Ísland. Þetta landsvæði hafði verið hefðbundið land- og veiðisvæði Krí og Ojibwe-þjóðanna og hafði verið lofað Krí-fólkinu sem verndarsvæði. Koma Íslendinganna skapaði í byrjun spennu og landflótta þeirra frumbyggja sem þegar bjuggu og veiddu á svæðinu. [24]

Þegar Íslenskir innflytjendur fóru að flytja til vesturstrandar Winnepegvatns bjuggu Krí-menn aðallega við nyrðri hluta vatnsins en þeim hafði fækkað mjög vegna sjúkdóma sem Evrópskir innflytjendur til Norður-Ameríku báru með sér.

Þegar íslensku Vesturfararnir komu til Kanada voru yfirvöld að þvinga frumbyggja til að flytja til svo nefndra verndarsvæða þeirra (Indian reserve) og samhliða að vinna að innfluttningi hvítra Evrópskra innflytjenda og gjarnan inn á hefðbundin svæði frumbyggja.[25]

Í vikuritinu Lögberg - Heimskringla sem kom út 23. júlí 1964 var birt bréf sem rithöfundurinn Guttormur J. Guttormsson skrifaði vini sínum, Steingrími Thorlákssyni, um Krí-þjóðina (sem hann skrifar Cree). Guttormur fæddist í Nýja Íslandi í Kanada en skrifaði alltaf á íslensku og bjó alltaf meðal íslenskumælandi landa. Hann fæddist 1878 og var orðinn áttatíu og fjögurra ára gamall þegar hann skrifaði bréfið: „þú baðst mig að segja þér bréflega það sem ég sagði þér munnlega í gær um Indíána meðalið góða — rótina sem hér með fylgir sýnishorn af. Ég mun hafa verið á fimmta árinu þegar ég hafði fyrstu kynni af henni. Síðan eru liðin áttatíu ár.“ Guttormur var fimm ára gamalt árið 1893.

Í bréfinu er Guttormur fullur aðdáunar á Krí-þjóðinni og segir „Það skal tekið fram að á þeim tíma var veruleg Indíánamenning viðloðandi í Norður Nýja - Íslandi.“ Hann lýsir þeim sem „mesta myndarfólk, stórvaxið, hraustlegt, þrekmikið og fjörugt.“ Hann leggur áherslu á að Krí-fólkið hafi ekki tileinkað sér neina þekkingu eða venjur frá landnemunum: „Fyrir sína aldagömlu þekkingu á landinu og möguleikum þess, lifðu þeir miklu betra og léttara lífi en íslenzku landnemarnir. Þeir tóku ekkert upp eftir Íslendingum, en Íslendingar lærðu margt af þeim og hefðu átt að læra fleira. “[26]

Frumbyggjar, bæði Krí og Ojibwa, björguðu mörgum íslenskum fjölskyldum frá hungri á fyrstu árum landnámsins með því að kenna þeim hvernig ætti að veiða villibráð og fisk og komast af snjóþungu og köldu veturna í Kanada og eins hina hörðu bólusóttarfaraldra á árunum 1876–1877.[27]

Tilvísanir

[breyta | breyta frumkóða]
  1. ↑ "2016 Canadian Census". Statistics Canada. 21 June 2018.
  2. ↑ [ https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/Krí [óvirkur tengill] Krí".] The Canadian Encyclopedia Historica Canada.
  3. ↑ Krí Canadian Museum of history
  4. ↑ McLeod, Neal. "Krí". [óvirkur tengill] Indigenous Saskatchewan Encyclopedia. University of Saskatchewan.
  5. ↑ Thompson, David (1971). "Life with the Nahathaways". Travels in western North America, 1784–1812. Macmillan of Canada. p. 109. ISBN 9780770512125.
  6. ↑ Laubin, Reginald; Laubin, Gladys (2012). The Indian Tipi: Its History, Construction, and Use (2 ed.). University of Oklahoma Press. ISBN 978-0806188522.
  7. ↑ Lacey Fleming (2017) Working Dogs: Domestic Canids in Indigenous Societies. RETROactive The Historic Resources Management Branch
  8. ↑ Reynar, Anika og Zoe Matties. Indigenous People of Manitoba. Mennonite Central Committee, 2015. https://www.icmanitoba.com/wp-content/uploads/2019/11/Indigenous-People-of-Manitoba-A-Guide-for-Newcomers.pdf.
  9. ↑ Willie Ermine. Cree Religious Ethos [óvirkur tengill]. Indigenous Saskatchewan Encyclopedia. University of Saskatchewan
  10. ↑ Dion, J.F. 1979. My Tribe the Crees. Calgary: Glenbow Museum; Mandelbaum, D.M. 1979 (1940). The Plains Cree. Regina: Canadian Plains Research Center.
  11. ↑ Clinton N. Westman (2022). Cree and Christian: Encounters and Transformations. Western Historical Quarterly. 54. Bls. 78-79. DOI:10.1093/whq/whac079
  12. ↑ [ https://www.ethnologue.com/country/CA/ Languages of Canada".] Ethnologue: Languages of the World.
  13. ↑ Indigenous languages across Canada. Statistics Canada 2021
  14. ↑ "Languages Overview". Indigenous Languages and Education Secretariat. Government of Northwest Territories.
  15. ↑ Nichols, John (1996). "The Cree Syllabary". In Peter Daniels (ed.). The World's Writing Systems. New York: Oxford University Press. bls. 599–611.
  16. ↑ [ https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=script_detail&key=Cans Unified Canadian Aboriginal Syllabics]. ScriptSource
  17. ↑ Leonard Mason (1967). The Swampy Cree: A Study in Acculturation. National Museum of Canada. Anthropology Paper 13. Ottawa
  18. ↑ Records, Laben Samuel (1995). Maris Wheeler, Ellen Jayne (ritstj.). Cherokee Outlet Cowboy. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 9780806128726.
  19. ↑ Isenberg, Andrew C. (2001). The Destruction of the Bison: An Environmental History, 1750-1920. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 9780521003483.
  20. ↑ Obbard, Martyn & Jones, James & Newman, R.A. & Booth, A. & Satterthwaite, A.J. & Linscombe, G.. (1987). Furbearer Harvests in North America, 1600–1984.
  21. ↑ Miller, J.R. (2024). Residential Schools in Canada. The Canadian Encyclopedia.
  22. ↑ C Stuart Houston, Stan Houston (2000). The first smallpox epidemic on the Canadian Plains: In the fur-traders' words. Canadian Journal of Infectious Diseases and Medical Microbiology
  23. ↑ [ https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/41-20-0002/412000022023004-eng.htm Status First Nations people in Canada: A snapshot from the 2021 Census]. Statistics Canada
  24. ↑ Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve. New Iceland and the Colonization of the Canadian West. University of British Columbia Press. Bls 45-47. ISBN: 780774831581
  25. ↑ Anne Brydon (2001), „Dreams and Claims: Icelandic -Aboriginal Interactions in the Manitoba Interlake,“ Bls. 174–179. Journal of Canadian Studies. 2001. Volume 37, Number 1 https://doi.org/10.3138/jcs.37.1.24
  26. ↑ Guttormur J. Guttormsson (1964). Um Idíánarót – Margra meina bót Lögberg-Heimskringla. 30. tölublað (23.07.1964) Bls. 20-21
  27. ↑ Hildur Sigurbergsdóttir (2025). Birnir, úlfar og Indjánar. Áhrif hugarheims Vesturfara á samskipti þeirra við Fyrstu þjóðir Kanada. Háskóli Íslands.
  • John S. Milloy: The Plains Cree. Trade, Diplomacy and War, 1790 to 1870. University of Manitoba Press, Winnipeg 1988, ISBN 0-88755-141-6, (Manitoba studies in native history, 4)
  • Boyce Richardson: Strangers devour the Land. A Chronicle of the Assault upon the last coherent Hunting Culture in North America, the Cree Indians of northern Quebec, and their vast primeval homelands. Alfred A. Knopf, New York 1976, ISBN 0-394-49838-0.
  • D'Arcy Jenish: Indian Fall: The Last Great Days of the Plains Cree and the Blackfoot Confederacy, Viking/Allen Lane, 1999, ISBN 0-670-88090-6.
  • David G. Mandelbaum (1978). The Plains Cree: An Ethnographic, Historical, & Comparative Study (Canadian Plains Studies). Canadian Plains Research Center. ISBN 0889770131