Munur á milli breytinga „Maís“

Jump to navigation Jump to search
288 bætum bætt við ,  fyrir 8 árum
ekkert breytingarágrip
'''Maís''' ([[fræðiheiti]]: ''Zea mays'') er [[korn]]jurt sem fyrst var ræktuð í [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] og breiddist út víða um heim eftir að [[Evrópa|Evrópubúar]] komu þangað á [[15. öldin|15. öld]].
 
Maís er sú [[Korn|korntegund]] þar sem [[erfðabreytt matvæli|erfðabreytt]] afbrigði eru orðin stærstur hluti af heildaruppskerunni; árið 2009 voru 85% af öllum maís sem ræktaður er í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] erfðabreytt afbrigði en maís er algengasta korntegundin þar í og ræktaður á 37% kornakra landsins. Um 40% af heimsuppskerunni eru ræktuð í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] en önnur helstu maísræktarlönd eru [[Kína]], [[Brasilía]], [[Mexíkó]], [[Indónesía]], [[Indland]] og [[Frakkland]].
 
== Afurðir ==
Af maísframleiðslu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem er um 40% heimsframleiðslunnar, er einungis 1/40 notaður til manneldis. Dæmi um afurðir til manneldis úr maís eru [[poppkorn]], [[mjöl]], olíur, [[korn]], sýróp, og ýmis konar [[áfengi]] og [[mjöður]]. Stærstur hluti heimsframleiðslunnar er notaður í dýrafóður og í [[Evrópa|Evrópu]] eru afurðir úr maís jafnvel notaðar sem fiskibeita. Maís er ekki eingöngu til átu heldur má vinna úr honum [[plast]] og ýmis efni.
 
Á síðustu árum hefur [[eldsneyti]] verið unnið úr maís í auknum mæli. Þetta hefur orðið til þess að bændur hafa fengið betur greitt fyrir framleiðsluna og heimsmarkaðsverð á maís tifar í takt við heimsmarkaðsverð á [[hráolía|hráolíu]]. Þessi [[eldsneyti|eldsneytisframleiðsla]] og tenging við heimsmarkaðsverð á [[olía|olíu]] hefur áhrif á matvælaverð.
 
Maís er eitt af undrum [[landbúnaður|landbúnaðar]]. Maís, eins og við þekkjum hann í dag, er ræktaður úr náttúrulegri maísplöntu og villtu plöntunni Teosinte.
 
[[Erfðamengi]] maísplöntunar hefur verið raðgreint að mjög stórum hluta. [[Erfðamengi]] hennar er með um 32000 [[Erfðavísir|gen]], sem er um 7000 fleiri en það sem finna má í [[erfðamengi]] mannsins.
 
== Ræktun ==
Maís er upprunninn í [[Mexíkó|Mexíko]] en hefur verið ræktaður í [[Evrópa|Evrópu]] frá því á 15. Öld. Ræktunin hefur tekið mjög miklum breytingum á síðustu áratugum og ræktunarlína maís færst norðar með hverju árinu. Ástæður þess eru breytingar á veðurfari og miklar framfarir í kynbótum og ræktun [[korn|kornsins]]. Nú eru til afurðir í [[Skandinavía|Skandinavíu]] sem hægt er að rækta til fullþroska maískólfa, tvo afbrigði sem annarsvegar eru notuð til matjurtasölu og eins sem fóður fyrir skepnur. Hér á landi hafa allnokkrir bændur reynt fyrir sér í maísrækt en með misjöfnum árangri þó. Þrátt fyrir að menn telji aðstæður hér ekki svo frábrugðnar aðstæðum annarsstaðar, t.d. í [[Skotland|Skotlandi]], þar sem maísræktun gengur vel hefur árangurinn hérlendis látið á sér standa.
 
Ef einhver hefur hug á að að leggja fyrir sig maís ræktun hefur [[fóðurblandan]] tekið saman eftirfarandi tillögur að áburði á maís:
Samkvæmt dönskum ráðleggingum er miðað við 145 kg [[Köfnunarefni|köfnunarefnis]] (N), 35 kg [[fosfór|fosfórs]] (P) og 160 kg [[Kalín|kalís]] (K) á hvern [[hektari|hektara]] í maísrækt. Þá er nauðsynlegt að áburðurinn innihaldi bæði [[bór]](B) og [[Brennisteinn|brennistein]] (S). Mjög gott er að nota búfjáráburð til þess að uppfylla snefilefnaþarfir en í [[mykja|kúamykju]] eru t.d. bæði [[bór]] og [[Brennisteinn|brennisteinn]].
Nokkrar leiðir eru til þess að uppfylla þessar áburðarþarfir, t.a.m. má blanda saman:
45 tonnum af [[mykja|kúamykju]], 2,80 kg [[Fjölmóði|Fjölmóða]]fjölmóða, 145 kg [[Köfnunarefni|köfnunarefni(N)]], 37 kg [[Fosfór|Fosfór(P)]] og 162 kg [[Kalín|Kalín(K)]].
 
Þessu til viðbótar er nauðsynlegt að bera á [[bórax]] sem inniheldur 14,9% bór. Miða má við um 7-8 kg/ha með mykju en tvöfalt það magn þar sem ekki er borinn búfjáráburður á.
 
== Uppruni nafnsins ==
Hugtakið Maís er dregið af spænsku formi frumbyggja orðsins tanío sem notað er fyrir maís framleiðsluna. Maísframleiðsan var upphaflega notuð í [[Bretland|Bretlandi]] og írlandi[[Írland|Írlandi]], Þarþar sem þettahann var venjulega kallaðkallaður sykurmaís. Algengasta form á plöntunni þekkir fólk vel . sykurmaisSykurmaís er safnað fyrir og er borðað sem [[grænmeti]] frekar en [[korn]].
ÖnnurAnnað algengalgengt orð fyriryfir Maísmaís eruer [[korn]]. Þetta var upphaflega enska hugtakið fyrir korn uppskeru í [[Norður-Ameríka|Norður Ameríku]]. merkingMerking þess hefur verið takmörkuð frá [[19. öld]] til maís, eins og það var stytt úr "Indian korn". Hugtakið Indian korn vísar sérstaklega til multi-litaður "akur korn" (Flint korn) ræktunarafbrigði.
Í vísinda-og formlega notkun, er "maís" venjulega notað í alþjóðlegu samhengi. Jafnt, á magn-viðskipti samhengi, "korn" er notað oftast. Í [[Bretland|Bretlandi]], [[Ástralía|Ástralíu]] og öðrum enskumælandi löndum, er orðið "maís" oft notað í matreiðslu samhengi, sérstaklega í nafngiftir. Vörur eins og [[poppkorn]], kornflögur og baby maís. "Maís" er notað í landbúnaði og vísinda tilvísanir.
Í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]], er maís almennt nefndur mielie eða mealie frá portúgalska milho. Mielie-er máltíð sem er tengd jörðina.
 
== Heimildir ==
13

breytingar

Leiðsagnarval