Munur á milli breytinga „Vín (Austurríki)“

Jump to navigation Jump to search
26.696 bætum bætt við ,  fyrir 8 árum
ekkert breytingarágrip
m (Vélmenni: Bæti við: vep:Vena)
{{Borg
{{Hnit|48|13|N|16|22|E|type:city(3,390,444)}}
{{Bær
|Nafn=Vín
|Mynd=Stephansdom Vienna July 2008 (27)-Stephansdom Vienna July 2008 (31).jpg
|Skjaldarmerki=Wien 3 Wappen.svg
|Skjaldarmerki=Wien Wappen.svg
|Land= Austurríki
|Land=Austurríki
|lat_deg = 48|lat_min = 13|lat_sec =
|lat_dir=N | lat_deg=48 | lat_min= 13
|lon_deg = 16|lon_min = 22|lon_sec =
|lon_dir=E | lon_deg=16 | lon_min=22
|Íbúafjöldi=1 697 982
|Hérað=Vín
|Flatarmál=414,89
|Flatarmál=414,87
|Póstnúmer=1010—1239, 1400, 1450
|Íbúafjöldi=1.714.142 <small>(1. jan 2011)</small>
|Web=http://www.wien.gv.at/
|Íbúar/km2=4.132
|Hæð=151
|Vefslóð=http://www.wien.gv.at
}}
[[Mynd:Schloss Schoenbrunn DSC01996.JPG|thumb|300px|Keisarahöllin Schönbrunn í Vín.]]
<!--{| style="border:solid grey 1px;margin:5px;" align="right"
'''Vín''' (eða Vínarborg; Wien á [[Þýska|þýsku]]) er höfuðborg [[Austurríki]]s og stærsta borg landsins. Þar búa rúmlega 1,7 milljónir manna, en 2,4 á stórborgarsvæðinu. Vín var áður fyrr aðsetur Habsborgaranna og hefur í margar aldir verið höfuðborg þýska ríkisins, sem og Austurríkis þegar það gekk úr ríkinu á [[19. öldin|19. öld]]. Vín er mikil ráðstefnuborg. Þar eru einnig aðsetur fjölda alþjóðastofnanna. Miðborgin, sem og nokkrar aðrar byggingar, eru á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Borgin Vín er að sama skapi eigið sambandsland í Austurríki, það fjölmennasta, en jafnframt það minnsta.
! colspan="2" align="center" bgcolor="#E0922E" | '''[[Tölfræði svæða og borga í Austurríki|Tölfræði]]'''
 
|-
== Lega og lýsing ==
| [[Flatarmál]]:
Vín liggur við [[Dóná]] nær austast í Austurríki. Meginhluti borgarinnar er vestan fljótsins. Norðausturjaðar [[Alpafjöll|Alpafjalla]] nema við vestri borgarmörkin. Landamærin að [[Slóvakía|Slóvakíu]] eru aðeins 30 km til austurs, til [[Ungverjaland]]s 50 km til suðurs og til [[Tékkland]]s 70 km til norðurs. Næstu stærri borgir eru [[Wiener Neustadt]] til suðurs (55 km),[[Bratislava]] í Slóvakíu til austurs (60 km) og [[St. Pölten]] til vesturs (65 km).
| 414,89 [[ferkílómetri|km²]]
 
|-
== Skjaldarmerki ==
| [[Mannfjöldi]]:
[[Skjaldarmerki]] Vínar er hvítur kross á rauðum grunni, ekki ólíkt [[Danski fáninn|danska fánanum]], en formið er öðruvísi. Krossinn kemur fyrst fram á [[13. öldin|13. öld]]. Ekki er ljóst hvaðan hann er til kominn, en líklegt er að hann tengist [[Krossferðir|krossferðum]]. Krossmerkið er stundum sett sem brjóstskjöldur á svartan örn. Litirnir eru frá [[1395]] og eru litir Habsborgarættarinnar, sem og Austurríkis. Fáni Vínarborgar eru tvær láréttar rendur, rauð og hvít (öfugt við pólska fánann).
| 1.697.982 <small>''([[2009]])''</small>
 
|}-->
== Orðsifjar ==
[[Mynd:Schloss Schoenbrunn DSC01996.JPG|thumb|right|Keisarahöllin [[Schönbrunnhöll]] í Vin.]]
Borgin hét Vindobona á tímum [[Rómaveldi|Rómverja]]. En núverandi heiti er ekki dregið af því, heldur af ánni Wien sem rennur í Dóná á borgarsvæðinu. Orðið er komið úr keltnesku og merkir ''skógarlækur''. Heitið Wien kemur fyrst fram á skjali frá 881 og hefur lítið breyst í gegnum aldirnar. Önnur tungumál nota heitið í eilítið annarri mynd. Þannig heitir borgin á [[Enska|ensku]] og rómönsku málunum Vienna. Á slavneskum málum heitir borgin yfirleitt Bécs. Á slóvensku heitir borgin hins vegar Dunaj, sem vísar til Dónár.
'''Vín''' eða '''Vínarborg''', ([[þýska]]: ''Wien'') er [[höfuðborg]] og eitt af níu [[sambandsland|sambandslöndum]] [[Austurríki]]s. Íbúafjöldi borgarinnar er 1,7 milljónir (2,3 milljónir i borginni og nágrannabyggðum) sem gerir Vín að langstærstu borg landsins. Borgin stendur á bökkum [[Dóná]]r og nær yfir 415 [[ferkílómetri|ferkílómetra]] svæði. Hún var stofnuð af [[Keltar|Keltum]] um [[500 f.Kr.]] varð síðan hluti [[Rómaveldi]]s og varð árið [[1440]] að höfuðstað [[Habsborgarar|Habsborgara]] og varð þannig eins konar höfuðborg [[Heilaga rómverska ríkið|Hins heilaga rómverska ríkis]] og síðar formlega höfuðborg [[Austurríska keisaradæmið|Austurríska keisaradæmisins]] og [[Austurrísk-ungverska keisaradæmið|Austurrísk-ungverska keisaradæmisins]].
 
== Saga Vínarborgar ==
[[Mynd:Vindobona Hoher Markt2.JPG|thumb|Rómverskar minjar undir markaðstorginu Hoher Markt]]
=== Rómverjar ===
Í upphafi bjuggu [[keltar]] á núverandi borgarstæði. En í lok 1. aldar e.Kr. tóku Rómverjar svæðið og reistu þar
bæði herstöð og almennan bæ. Hundrað árum síðar, árið 180 e.Kr., lést rómverski keisarinn [[Markús Árelíus]] í bænum úr ótilgreindri veiki, en hann hafði farið í herför gegn markómönnum. Ekki er nákvæmlega vitað hversu lengi Rómverjar bjuggu í bænum, en eftir 430 finnast engar vísbendingar um meiriháttar byggð á borgarstæðinu. Trúlega eyddist bærinn í [[Þjóðflutningatímabilið|þjóðflutningunum miklu]] á 5. öld. Einhver byggð var þó þar, en talið er að langbarðar hafi búið í gamla rómverska bænum. Seinna fylgdu slavar og avarar.
 
=== Höfuðborg ===
Strax á 6. öld var héraðinu stjórnað frá [[Bæjaraland]]i. 788 hernam [[Karlamagnús]] allt svæðið og innlimaði frankaríkinu sínu. Svæðið í kringum Vín var hin svoköllaða avaramörk (Awarenmark), en almennt landnám franka og bæjara var stopult. Í upphafi 10. aldar réðust Ungverjar í héraðið og hertóku Vín. Þeir voru ekki hraktir austur aftur fyrr en 955 er [[Otto I (HRR)|Otto I]] keisari sigraði þá í stórorrustunni við Lechfeld. 976 var markgreifadæmið Ostarichi stofnað af Babenberg-ættinni og stjórnuðu þeir Vín næstu aldir. Ekki er vitað hvenær hún hlaut borgarréttindi, en á skjali frá aldamótum [[1100]] kemur fram að Vín sé borg. [[1155]] flutti Hinrik II (kallaður Jasormigott) til Vínar og gerði hana að aðsetri sínu. Þetta var upphafið að höfuðborgarstatus Vínar. Strax árið eftir varð héraðið að greifadæmi og varð Vín því aðsetur greifa. Í lok þriðju krossferðarinnar [[1192]] var [[Ríkharður ljónshjarta]] Englandskonungur handtekinn í Erdberg við Vín og fluttur sem fangi til Vínar. Leópold V greifi hlaut 50 þús silfurmörk í lausnargjald frá Englendingum. Fyrir þann pening var myntslátta sett upp í borginni og borgarmúrar reistir. Vín varð að mikilli verslunarborg við Dóná. Árið [[1276]] brann borgin þrisvar: [[28. mars]], [[16. apríl]] og [[30. apríl]]. Fjöldamörg hús eyðilögðust og eirði eldurinn heldur ekki kirkjum, klaustrum og greifakastalanum. Tveir þriðju hlutar borgarinnar eyðilögðust eða stórskemmdust.
 
=== Habsborgarar ===
Fram að ofanverðri [[13. öldin|13. öld]] réði Babenberg-ættin Vín og hérðinu í kring. En [[1278]] átti Ottokar II frá [[Bæheimur|Bæheimi]] í erjum við Habsborgarættina, sem þá var með aðallönd sín á Württemberg-svæðinu. Til orrustu kom og í henni sigraði Rúdolf I af Habsborg, sem eftir það hrifsaði til sín Vín. Síðan þá hefur Vín verið í höndum Habsborgarættarinnar allt til [[1918]]. Í fyrstu voru Habsborgarar ekki vel liðnir í borginni, enda var sú ætt aðeins enn ein hertogaættin. En þeir hófu byggingarframkvæmdir í borginni, sem stækkaði ört. [[1365]] var háskólinn í Vín stofnaður, sem einnig var mikil lyftistöng fyrir borgina. Þegar Habsborgarhertoginn Albrecht V var kjörinn þýskur konungur [[1438]] (sem Albrecht II) varð Vín allt í einu höfuðborg [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisins]]. Albrecht varð aldrei keisari. Það varð hins vegar eftirmaður hans, [[Friðrik III (HRR)|Friðrik III]] árið [[1440]]. Síðan þá hefur Vín verið höfuðborg ríkisins til [[1806]] þegar [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] lagði ríkið niður, og keisaraborg allt til [[1918]]. Þrátt fyrir það voru konungarnir ekki allir ráðagóðir og vinsælir. [[1485]] settist einn fjandmaður Habsborgaranna, Matthías Corvinus, um Vín og hertók hana eftir margra mánaða umsátur. Hún varð hans umráðasvæði allt til dauðadags [[1490]]. Sjálfur var keisarinn ekki einráður í Vín fyrr en [[1522]] þegar hann lét taka helstu stjórnarleiðtoga borgarinnar af lífi.
 
=== Fyrra umsátur Tyrkja ===
[[Mynd:Siege of Vienna 1529 by Pieter Snayers.jpeg|thumb|Tyrkir sitja um Vín 1529]]
Árið [[1529]] stóðu íbúar Vínar fyrir mikilli ógn. Tyrkir höfðu náð fótfestu á [[Balkanskagi|Balkanskaga]] og sóttu nú að Austurríki. Þann [[27. september]] hófu þeir umsátur um borgina undir forystu soldánsins [[Súleiman mikli|Súleimans I]]. Íbúar Vínar voru skelfingu lostnir. Margir þeirra flúðu en á hinn bóginn tókst nokkur þúsund hermönnum frá þýska ríkinu og spænsku Habsborgarlöndum að komast til borgarinnar áður en umsáturshringurinn lokaðist. Tyrkir voru hins vegar með nær 250 þúsund manna lið. Eftir nokkra bardaga ákvað Súleiman að hætta umsátrinu sökum versnandi veðurs, en vetur var í nánd og birgðaflutningar erfiðir. Þeir höfðu misst 40 þús manns í bardögum við múrana. Þann [[14. október]] hurfu Tyrkir úr landi og borgin slapp að þessu sinni. Tyrkir birtust aftur [[1532]], en þá hafði [[Karl 5. keisari|Karli V]] keisara tekist að safna miklu liði. Súleiman réðist því ekki á Vín að þessu sinni, heldur lét sér nægja að ræna og rupla annars staðar í Austurríki.
 
=== 30 ára stríðið ===
Íbúar Vínar tóku [[Siðaskiptin|siðaskiptum]] opnum örmum snemma á [[16. öldin|16. öld]]. Keisarinn og hirð hans héldu fast við [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjuna]]. Ekki kom til uppþota, né heldur ruddist múgur manna inn í kirkjur borgarinnar eins og annars staðar gerðist í ríkinu. En ástandið var samt þrungið og erfitt. Keisarinn bauð Jesúítum til Vínar til að stemma stigu við siðaskiptunum. Árið [[1600]] hófust gagnsiðaskipti kaþólsku kirkjunnar. Þau voru sérlega grimmileg í Austurríki og Vín. Fólk var neytt til kaþólskrar trúar á ný, rekið burt, handtekið og eigur gerðar upptækar. Í upphafi [[30 ára stríðið|30 ára stríðsins]] má heita að Vín væri algjörlega kaþólsk á ný. Stríðið hófst er fulltrúum keisarans í [[Prag]] var hent út um glugga á furstahöllinni. Bæheimur sagði sig úr ríkinu. Strax í upphafi söfnuðu íbúar Bæheims herliði og réðust á keisaraborgina Vín [[5. júní]] [[1619]]. En borgarherinn náði að hrinda árásinni eftir nokkra daga. Vín kom lítið við sögu stríðsins á ný fyrr en [[1643]], en á því ári birtist sænskur her undir stjórn Lennart Thorstenssons. En hann ákvað að leggja ekki í hernað á Vínarborg að þessu sinni, heldur eyða nærsveitum. Thorstensson var aftur á ferðinni fyrir utan Vín [[1645]]. Þá kom til mikilla bardaga sem stóðu yfir í fjóra daga. Að lokum drógu [[Svíþjóð|Svíar]] sig til baka.
 
=== Síðara umsátur Tyrkja ===
[[Mynd:Vienna Battle 1683.jpg|thumb|Tyrkir sitja um Vín 1683]]
[[1683]] birtust Tyrkir aftur við borgardyr Vínar. Að þessu sinni undir forystu stórvesírsins Kara Mústafa. [[14. júlí]] var umsáturshringur lagður um borgina. Þrátt fyrir ákafar árásir á Vín náðu Tyrkir ekki að komast inn fyrir borgarmúrana. Í [[ágúst]] hafði [[Leopold I (HRR)|Leopold I]] keisari safnað nægu liði til að þramma til Vínar. Með í för voru hermenn frá Bæjaralandi, Frankalandi, Saxlandi, Sváfalandi og [[Feneyjar|Feneyjum]]. Einnig mætti pólskur her til Vínar. [[12. september]] var stórorrustan við Kahlenberg háð, en staðurinn er við Vín. Meðan sú orrusta stóð yfir gerði herinn í Vínarborg útrás og réðust á Tyrki. Eftir tólf tíma bardaga létu Tyrkir undan síga og flúðu af vettvangi. Þannig bjargaðist Vín, en fræðimenn telja reyndar að ósigur Tyrkja hafi bjargað Austurríki öllu og jafnvel fleiri ríki í Mið- og Vestur-Evrópu.
 
=== Napoleonsstríðin ===
Eftir brotthvarf Tyrkja óx borginn enn, bæði innan múra og utan. Keisarinn lét reisa margar nýjar barokkbyggingar, enda var Vín ein mesta borg [[Evrópa|Evrópu]] á þessum tíma. Borgin kom ekki beint við sögu í næstu evrópsku styrjöldum [[18. öldin|18. aldar]], s.s. [[Spænska erfðastríðið|spænska erfðastríðinu]], [[Austurríska erfðastríðið|austurríska erfðastríðinu]] og [[7 ára stríðið|7 ára stríðinu]]. En í Napoleonsstríðunum í upphafi [[19. öldin|19. aldar]] var Vín tvisvar hertekin af [[Frakkland|Frökkum]]. Í fyrra sinnið, [[13. nóvember]] [[1805]], fór yfirtaka borgarinnar friðsamlega fram. Napoleon sjálfur gisti í Schönbrunn-höllinni. Frakkar stóðu hins vegar stutt við, því eftir nokkra daga fór franski herinn til Bæheims, þar sem Napoleon sigraði í stórorrustunni við Austerlitz (þríkeisaraorrustunni). Árið síðar var þýska ríkið lagt niður. Hin mýmörgu furstadæmi voru endurskipulögð. Úr sumum varð konungsríki, t.d. Bæjaraland, og voru flest leppríki Frakklands. Austurríki hélst hins vegar við sem keisaradæmi. Frans II, sem var síðasti keisari ríkisins, tilkynnti þá af svölum hallar sinnar í Vín að þýska ríkið hefði verið leyst upp og að Austurríki væri þaðan í frá eigið keisararíki. Hann sjálfur varð þá að Frans I keisara Austurríkis. Hans aðsetur var áfram Vín, sem minnkaði í að vera aðeins höfuðborg Austurríkis. [[1809]] réðist Napoleon af alvöru á Vín. Eftir látlausa skothríð með fallbyssum gafst borgin upp. Aftur gisti Napoleon í Schönbrunn-höll, Frans I til mikils ama. Skömmu síðar mætti austurrískur her til borgarinnar og barðist við Frakka í Aspern í [[maí]] 1809 (sem í dag er borgarhluti Vínar). Þar beið Napoleon sinn fyrsta ósigur í stórorrustu. Napoleon sigraði hins vegar í orrustunni við Wagram í [[Neðra Austurríki]] og hertók Vín á ný. Í ágúst hélt hann upp á fertugsafmæli sitt í Vín. Hann sat í borginni í fimm mánuði og stjórnaði ríki sínu þaðan. Napoleon yfirgaf Vín ekki fyrr en með útmánuðum 1809.
 
=== Vínarfundurinn ===
[[Mynd:CongressVienna.jpg|thumb|Vínarfundurinn]]
Eftir fall Napoleons [[1814]] var haldin gríðarmikil ráðstefna í Vín um framtíðarskipan ríkja í Evrópu. Ráðstefna kallaðist [[Vínarfundurinn]] (Wiener Kongress).Fundarstjóri var utanríkisráðherra landsins, [[Metternich fursti]].Allir helstu leiðtogar í Evrópu sóttu ráðstefnuna, sér í lagi frá [[Rússland]]i, [[Bretland]]i, Austurríki, [[Prússland]]i, Frakklandi, kirkjuríkisins og margra annarra smærri ríkja. Vín var næsta árið pólitísk þungamiðja Evrópu. Ráðstefnan hófst [[18. september]] 1814. Á vormánuðum [[1815]] strauk Napoleon úr útlegð frá eyjunni [[Elba|Elbu]] og safnaði nýju liði. Komst þá skriður á samninga og lauk ráðstefnunni [[9. júní]], aðeins níu dögum áður en [[orrustan við Waterloo]] átti sér stað.
 
=== 19. öldin ===
Eftir brotthvarf Frakka hófst iðnvæðingin hægt og sígandi. Fyrsta [[járnbraut]]in keyrði til Vínar [[1837]], en siglingar í Dóná voru enn ákaflega mikilvægar. [[1848]] fór byltingarandi yfir götur Vínarborgar, sem annars staðar. Eftir mikil mótmæli neyddist Metternich fursti til að segja af sér, en hann var ákaflega íhaldssinnaður og dró taum keisarans. En í [[október]] varð bylting. Uppreisnarmenn náðu Vín á sitt vald eftir mikil uppþot og bardaga við lífverði keisarans. [[26. október]] mætti keisaraherinn til borgarinnar og náði að hertaka hana á ný. 2000 manns biðu bana í götubardögum. Að lokum sagði Ferdinand I keisari af sér, þar sem sýnt þótti að hann væri ekki vandanum vaxinn. Nýr keisari varð Frans Jósef I. Eftir byltinguna óx borginn enn. [[1858]] ákvað keisari að rífa niður alla borgarmúra til að skapa meira byggingapláss og í kjölfarið þandist borgin út. Vín varð að heimsborg. [[1873]] var heimssýningin haldin þar í borg, sú fimmta sinnar tegundar og sú fyrsta í þýskumælandi landi. [[1890]] voru ýmsir nágrannabæir innlimaðir í Vín, sem við það stækkaði að mun og hlaut enn frekara rými fyrir ný borgar- og iðnaðarhverfi. Margir slavar fluttu til Vínar. Þannig bjuggu árið [[1900]] rúmlega 250 þús Tékkar og Slóvakar í borginni, auk annarra slava. Ástæðan fyrir hinum fjölmörgu útlendingum var að keisaradæmið náði á þessum tíma yfir stóran hluta Balkansskaga. Íbúafjöldinn alls nam á aldamótaárinu 1,8 milljón og óx hratt fram að upphaf fyrra stríðs. [[Gyðingar]] voru 12% af íbúum. [[1910]] var íbúafjöldinn orðinn rúmar 2 milljónir, en þar með varð Vín fjórða borg heims sem fór yfir 2 milljónir (áður voru það [[New York-borg|New York]], [[London]] og [[París]]).
 
=== Stríðsárin ===
[[Mynd:Runder Flakturm Augarten.jpg|thumb|Loftvarnarturn í Vín]]
Vín kom ekki beint við sögu í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]]. En á stríðsárunum var mikill skortur á nauðsynjavörum þar. Endalok stríðsins markaði einnig endalok keisararíkisins þar. Frans II sagði af sér. [[12. nóvember]] [[1918]] var lýðveldið Austurríki stofnað í þinghúsinu í Vín. Það með var Vín ekki lengur keisaraborg. Borgin var þó gríðarlega stór miðað við smæð landsins. [[1920]] var sambandslandið Vín stofnað, sem við það splittaði sig frá sambandslandinu Neðra Austurríki. [[1932]] komst fasistinn Engelbert Dollfuss til valda sem kanslari. Í stjórnmálaóróa tímans var hann drepinn [[1934]] í hálfgerðri byltingu á götum Vínar. Mikill stjórnmálaórói einkenndi Vín næstu árin. 12.-13. mars [[1938]] hertóku nasistar Vín er [[Hitler]] innlimaði Austurríki. [[15. mars]] sótti Hitler borgina heim og lét hilla sig. Á sama tíma varð Austurríki aðeins hérað Þýskalands. Vín var því ekki lengur höfuðborg í skamman tíma. Hún var hins vegar næststærsta borg þriðja ríkisins á eftir [[Berlín]]. Með innlimum nokkurra bæja og nærsveita varð Vín hins vegar stærsta borg ríkisins að flatarmáli. Áður en árinu lauk var búið að brenna öll 92 bænahús gyðinga í Vín. Í borginni voru um 180 þús gyðingar. 120 þús náðu að flýja úr landi. Þar á meðal sálfræðingurinn [[Sigmund Freud]], sem var af gyðingaættum. Á næstu árum voru allir hinir, 60 þús gyðingar, fluttir burt úr borginni. Flestir létu lífið í útrýmingarbúðum. Í stríðslok voru gyðingar í Vín aðeins rúmlega 5.000. [[Heimstyrjöldin síðari]] fór að mestu fram fjarri borginni. En [[17. mars]] [[1944]] varð borgin fyrir fyrstu loftárásum bandamanna. Þyngstu árásirnar áttu sér stað [[12. mars]] [[1945]]. Takmarkið var að eyðileggja olíustöðvarnar við borgarmörkin. En sökum veðurs var sprengjum varpað af handhófi og hittu þær borgina sjálfa. Alls létust tæplega 9.000 manns í árásunum. Samt slapp Vín langbest allra austurrískra borga frá loftárásum, enda eyðilagðist aðeins um 28% hennar.
 
=== Hernám ===
[[Mynd:Wien Besatzungszonen.png|thumb|Hernámssvæði Vínar]]
[[6. apríl]] stóðu sovéskar hersveitir við borgarmörk Vínar. [[Nasismi|Nasistar]] veittu gríðarlegt viðnám og urðu [[Sovétríkin|Sovétmenn]] að berjast nánast um hvert hús. Það tók hér um bil viku að hertaka borgina alla. Tala fallinna er á reiki, en reikna má með minnst 20-37 þús látnum í bardögunum. Tæp 50 þús þýskir hermenn voru teknir til fanga. Strax [[29. apríl]] fengu austurrískir stjórnmálamenn aðgang að þinghúsinu á ný og var lýðveldið samdægurs endurstofnað. Sovétmenn voru í fyrstu einráðir í Vín, en um haustið var borginni skipt upp í fjögur hernámssvæði milli Sovétmanna, Breta, Bandaríkjamanna og Frakka (eins og Berlín). Á hernámsárunum var borgin endurreist. Fimmtungur borgarinnar hafði eyðilagst, þ.e. 87 þús íbúðir. Í miðborginni einni voru rúmlega 3.000 sprengjugígar. Brýr höfðu verið sprengdar og vatnsleiðslur voru ónýtar. Mikil efnahagsuppsveifla einkenndi næstu ár. Hins vegar stóð íbúafjöldinn í stað, enda var Vín rétt vestan við [[járntjaldið]] og hafði misst mikið bakland. [[15. maí]] [[1955]] hittust sigurveldin ásamt austurrísku stjórninni í Belvedere-höllinni í Vín og undirrituðu austurríska þjóðarsamninginn. Í honum kvað á um að Austurríki yrði sjálfstætt ríki á ný og að hernámsveldin flyttu brott allt herlið sitt. Þar með endurheimti Austurríki sjálfstæði sitt á ný, sex árum á eftir [[Vestur-Þýskaland|Vestur]]- og [[Austur-Þýskaland]]. Síðustu erlendu hermennirnir yfirgáfu Vín í október á sama ári.
 
=== Eftirstríðsárin ===
[[Mynd:JFK Khrushchev Handshake 1961.jpg|thumb|Kennedy og Krústsjov hittast í Vín 1961]]
Við sjálfstæði Austurríkis hófst nýr kafli í byggingasögu borgarinnar. Samfara nýjum byggingum risu einnig mikil samgöngumannvirki. Vöxturinn og efnahagur Vínar var svo ör að borgin sótti um [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikana]] fyrir árið [[1964]]. Fyrir rest hlaut [[Tókíó]] þó heiðurinn. Erlendar stofnanir fluttu hins vegar til Vínar. Fyrsta stofnunin var [[Alþjóða kjarnorkumálastofnunin]] árið [[1965]]. Af öðrum stofnunum má nefna [[OPEC]], [[ÖSE]] og ýmsar hliðarstofnanir [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]]. Vín er líka vinsæl ráðstefnuborgí dag. [[1961]] hittust [[John F. Kennedy]] og [[Nikita Krústsjov]] í Vín til að ræða um tilslakanir í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]]. Eftir fall járntjaldsins opnuðust markaðir og möguleikar í nágrannalöndunum í austri. [[2003]] stofnaði Vín viðskipta- og efnahagssvæðið Centrope, sem nær frá austurhluta Austurríkis og inn í landamærahéruð Tékklands, Slóvakíu og Ungverjalands. Vín og Bratislava eru þungamiðjur í þessu svæði.
 
== Viðburðir ==
[[Mynd:Eistraum 2.JPG|thumb|Manngert skautasvell fyrir framan ráðhúsið í Wiener Eistraum]]
'''Wiener Eistraum''' er heiti á skautasvelli sem sett er upp fyrir framan ráðhúsið í [[janúar]]. Borgarbúar bregða þá fyrir sig betri fætinum og fara á skauta svo hundruðum þúsundum skiptir. Svellið er opið í fimm vikur og meðaltal gesta um 450 þús. Samfara því er ráðhúsið lýst upp og ýmsir tónlistarviðburðir fara fram.
 
'''Viennafair''' er heiti á einni stærstu sýningu Austurríkis á nútímalistum. Sýningin samanstendur af um 115 smærri sýningum frá ýmsum löndum.
 
'''Wiener Festwochen''' er nokkurs konar menningarhátíð borgarinnar. Hún stendur yfir í fimm vikur, yfirleitt í maímánuði.
 
'''Life Ball''' er stærsta góðgjörðarhátíð Evrópu til stuðnings [[eyðni]]ssjúklinga. Hér er um stórt galaball að ræða með þátttöku frægs fólks úr ýmsum geirum. Einnig er tískusýning í boði. Opnunarræðuna flytur þekktur einstaklingur. [[2001]]-[[2005]] var það [[Elton John]]. [[2006]]-[[2008]] [[Sharon Stone]]. [[2009]] [[Eva Longoria]]. [[2010]] m.a. [[Whoopi Goldberg]] og [[Bill Clinton]]. [[2011]] m.a. Bill Clinton og [[Janet Jackson]]. [[2011]] söfnuðust tæpar 2 milljónir evra.
 
'''Donauinselfest''' er heiti á tónlistarhátíð á eyju í Dóná. Henni var hleypt af stokkunum [[1984]] og stendur yfir í þrjá daga. Allt að þrjár milljónir manna sækja tónleikana heim.
 
Kvikmyndahátíð við ráðhúsið fer fram í júlí og ágúst. Á hverju kvöldi er sýnd upptaka af óperu eða tónleikum á útisviði og er öllum aðgengileg. Allt að 700 þús manns sækja sýningarnar heim.
 
'''Viennale''' er kvikmyndahátíð í Vín. Til hennar var stofnað [[1960]] og fer fram í október ár hvert, fjórtán daga að lengd. Sýndar eru myndir úr öllum geirum og eru að lokum verðlaunin Wiener Filmpreis veitt fyrir bestu myndina.
 
== Íþróttir ==
Vinsælasta íþrótt borgarbúa er sund, en þá íþrótt iðka fleiri en í nokkurri annarri íþrótt. Böðin í borginni eru bæði innanhús og utanhús.
 
Aðalknattspyrnulið borgarinnar eru tvö: [[SK Rapid Wien]] og [[FK Austria Wien]]. Rapid hefur 32 sinnum orðið austurrískur meistari (síðast [[2008]]), 1 sinni þýskur meistari ([[1941]] er Austurríki var innlimað Þýskalandi), 14 sinnum bikarmeistari og tvisvar komist í úrslit í [[Mynd:Evrópukeppni bikarhafa]] ([[1985]] og [[1996]]). Austria hefur 23 sinnum orðið austurrískur meistari (síðast [[2006]]), 27 sinnum bikarmeistari og einu sinni komist í úrslit í Evrópukeppni bikarhafa [[1978]] (tapaði þá fyrir Anderlecht). Heimaleikvangur liðsins, Ernst Happel Stadion, er einnig notaður fyrir heimaleiki landsliðsins. Þar hafa þrír úrslitaleikir í [[Mynd:Meistaradeild Evrópu]] farið fram.
 
Aðrar íþróttir sem mikið eru stundaðar í Vín eru [[íshokkí]], [[ruðningur]], [[blak]] og [[handbolti]]. Ruðningsliðið Raiffeisen Vikings Vienna hefur fjórum sinnum unnið Evrópukeppnina í þeirri íþrótt.
 
== Vinabæir ==
Vín viðheldur vinabæjartengslum við eftirfarandi borgir:
 
{|
|-
| valign="top" |
* {{HUN}} [[Búdapest]] í [[Ungverjaland]]i, síðan [[1990]]
* {{RUS}} [[Moskva]] í [[Rússland]]i, síðan [[1991]]
* {{UKR}} [[Kíev]] í [[Úkraína|Úkraínu]], síðan 1991
* [[mynd:Flag of Slovakia.svg|22px]] [[Bratislava]] í [[Slóvenía|Slóveníu]], síðan [[1993]]
* [[mynd:Flag of Croatia.svg|22px]] [[Zagreb]] í [[Króatía|Króatíu]], síðan [[1994]]
| valign="top" |
* {{CZE}} [[Brno]] í [[Tékkland]]i, síðan [[1998]]
* {{POL}} [[Varsjá]] í [[Pólland]]i, síðan [[2001]]
* [[mynd:Flag of Serbia.svg|22px]] [[Belgrad]] í [[Serbía|Serbíu]], síðan [[2003]]
* {{ISR}} [[Tel Aviv]] í [[Ísrael]], síðan [[2005]]
* {{TUR}} [[Istanbul]] í [[Tyrkland]]i, síðan [[2010]]
|}
 
== Frægustu börn borgarinnar ==
*([[1717]]) [[María Teresa af Austurríki|María Teresía]], keisaraynja
*([[1755]]) [[Marie Antoinette]], drottning [[Frakkland]]s sem eiginkona [[Loðvík 16.|Loðvíks 16.]]
*([[1791]]) [[Franz Grillparzer]], þjóðskáld
*([[1797]]) [[Franz Schubert]], tónskáld
*([[1801]]) [[Joseph Lanner]], tónskáld og valsakóngur
*([[1839]]) [[Ludwig Anzengruber]], rithöfundur
*([[1878]]) [[Lise Meitner]], kjarneðlisfræðingur
*([[1885]]) [[Alban Berg]] tónskáld
*([[1900]]) [[Wolfgang Pauli]], kjarneðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi
*([[1903]]) [[Konrad Lorenz]], líffræðingur og Nóbelsverðlaunahafi
*([[1926]]) [[Peter Alexander]], leikari, söngvari og skemmtikraftur
*([[1928]]) [[Friedensreich Hundertwasser]], listamaður
*([[1930]]) [[Maximilian Schell]], leikari og kvikmyndaframleiðandi
*([[1938]]) [[Romi Schneider]], þýsk-frönsk leikkona
*([[1941]]) [[Senta Berger]], leikkona og kvikmyndaframleiðandi
*([[1949]]) [[Niki Lauda]], ökuþór í [[Formúla 1|Formúlu 1]]
*([[1957]]) [[Falco]], popptónlistarmaður
*([[1969]]) [[Brian Laudrup]], danskur knattspyrnumaður
Auk þess eru 13 keisarar þýska ríkisins fæddir í Vín.
 
== Byggingar og kennileiti ==
[[Mynd:Riesenrad01.jpg|thumb|Parísarhjólið er nánast helgigripur í augum Vínarbúa]]
*[[Schönbrunn-höllin]] er keisarakastali Vínarborgar. Hann var reistur [[1638]]-[[1643|43]] en myndaðist í núverandi formi á miðri 18. öld þegar María Teresía var keisaraynja. Kastalinn og garðarnir í kring eru á heimsminjaskrá UNESCO.
*[[Stefánskirkjan í Vín]] (Stephansdom) er dómkirkjan í miðborginni og nánast helgidómur fyrir íbúa Vínar. Kirkjan er einkennisbygging borgarinnar.
*Karlskirkjan er kaþólsk kirkja í borginni. Hún var reist [[1715]]-[[1737]] af Karli VI keisara eftir pestarárið mikla [[1713]]. Kirkjan er með hvolfþak og tvo hringlótta kirkjuturna sitthvoru megin við það. Þeir eiga að vísa til súlna [[Herakles]]ar. Mikið af freskum er innan í kirkjunni. Altaristaflan er undir hvolfþakinu og er tæplega 20 metra há.
*Listasafnið í Vín (Kunsthistorisches Museum) er meðal stærstu og helstu safna heims. Það var stofnað [[1891]] og er safn listaverka og annarra dýrgripa víða að í Evrópu. Þar eru m.a. krúnudjásn austurrísku keisaraættarinnar til sýnis. Af málverkum má nefna verk eftir [[Jan van Eyck]], [[Albrecht Dürer]], [[Tiziano]], [[Peter Paul Rubens]] og [[Jan Vermeer]]. Mörg þessara verka höfðu gömlu keisarar Habsborgarættarinnar safnað.
*Belvedere er kastali í Vín sem Eugen prins lét reisa sér snemma á 18. öld. Kastalarnir eru tveir, Neðra Belvedere og Efra Belvedere. Í báðum byggingum eru mýmörg listaverk. Eugen prins bjó síðustu ár sín í kastalanum og dó þar [[1736]]. Belvedere er listasafn í dag. 1955 var austurríski þjóðarsamningurinn undirritaður í kastalanum þegar Austurríki endurheimti sjálfstæði sitt eftir hernámið.
*Nýja ráðhúsið var reist [[1872]]-[[1883]] í nýgotneskum stíl. Turninn er 98 metra hár. Bygging er öll hin glæsilegasta.
*Wiener Riesenrad er 64m hátt Parísarhjól og er eitt af einkennistáknum borgarinnar. Það var reist [[1897]] í tilefni af 50 ára krýningarhátíð Frans Jósefs I til keisara. Hjólið var stærsta sinnar tegundar þá og er gífurlega vinsælt hjá Vínarbúum .
 
<gallery>
Mynd:Karlskirche Wien.jpg|Karlskirkjan
Mynd:David Teniers d. J. 008.jpg|Eitt málverka listasafnsins
Mynd:Belvedere Vienna June 2006 009.jpg|Belvedere
Mynd:Rathaus Vienna June 2006 165.jpg|Ráðhúsið í Vín
</gallery>
 
== Heimildir ==
* {{Wpheimild|titill= Wien|tungumál= de|mánuðurskoðað= 12. mars|árskoðað= 2012}}
 
[[Flokkur:Borgir í Austurríki]]
 
== Tenglar ==
{{Sambandslönd Austurríkis}}
{{Höfuðborgir í Evrópu}}
 
{{Stubbur|landafræði}}
{{Tengill ÚG|nl}}
{{Tengill ÚG|vi}}
{{Tengill ÚG|da}}
 
[[Flokkur:Sambandslönd Austurríkis]]
1.391

breyting

Leiðsagnarval