Katla
Katla er eldstöð staðsett undir Mýrdalsjökli á Íslandi. Katla er stór megineldstöð, ein af stærstu og virkustu megineldstöðvum landsins. Eldstöðin er um 30 km í þvermál og rís hæs yfir 1400 m hæð yfir sjó. Í miðju eldstöðvarinnar er Kötluaskjan, um 100 ferkílómetrar að stærð og allt að 700 metra djúp. Í henni er víðast 400-700 m þykkur ís. Askjan skiptist í þrjú vatnasvæði: vatnasvæði Kötlujökuls, Sólheimajökuls og Entujökuls.
Einkennisgos Kötlu eru basaltsprengigos, en samspil kviku og íss veldur því að gjóska myndast sem dreifist yfir nærliggjandi sveitir. Katla hefur líka gosið súrum sprengigosum, en þau eru mun sjaldgæfari.[1] Kötlugos hafa að meðaltali orðið á 40 til 80 ára fresti og hafa 16 eldgos verið skráð í eldstöðinni frá því menn settust að á Íslandi. Þau eru þó líkast til fleiri eða að minnsta kosti 20 talsins.[2] Síðast gaus Katla árið 1918. Katla er ein frægasta eldstöðin á Íslandi og alræmd fyrir hinar miklu hamfarir sem fylgja í kjölfar eldgosanna. Við gos bráðnar jökulísinn ofan við gosopið og safnast leysingavatn fyrir undir jöklinum, þar til það brýst fram af miklu afli í gríðarlegu jökulhlaupi. Mikið magn af ís, ösku og aur berst með hlaupvatninu og eyðir það öllu sem verður í vegi þess. Mestallur Mýrdalssandur myndaðist í jökulhlaupum sem hafa orðið í kjölfar Kötlugosa og mögulega jökulflóða.
Eldgos
[breyta | breyta frumkóða]Kötlugos hafa að meðaltali orðið tvisvar á öld. Kötlugos frá landnámi eru um það bil 20 talsins.[3] Síðasta Kötlugos var árið 1918.[4]
Á síðustu 10.000 árum hafa þessar þrjár gerðir eldgosa orðið í eldstöðvakerfi Kötlu:
- Basísk eldgos á sprungum undir jökli
- Súr eldgos sem sennilega hafa byrjað undir jökli
- Basísk flæðigos á sprungum utan Kötlu.
Flest gos Kötlu á sögulegum tíma hafa verið á vatnasvæði Kötlujökuls og valdið hlaupi niður á Mýrdalssand. Síðasta gos (1918) varð þar og mestar líkur eru á að næsta gos verði þar einnig. Gos Eyjafjallajökuls og Kötlugos hafa komið á svipuðum tíma og virðist eldvirkni í þessum eldfjöllum vera tengd.[5]
Fyrirboðar um væntanlegt gos
[breyta | breyta frumkóða]Frá árinu 1999 hefur verið hægt en stöðugt landris, aukin jarðskjálftavirkni og aukinn jarðhiti í Kötluöskjunni. Þetta eru taldar vísbendingar og langtímafyrirboðar um að bergkvika sé að safnast fyrir undir Kötlu og Kötlugos sé í vændum. Þegar kvika fer að brjóta sér leið upp til yfirborðs og eldgos að hefjast, þá er líklegur fyrirboði þess að skammt sé í að gos hefjist áköf jarðskjálftahrina og stundum landsig. Talið er að fyrirvari frá því að jarðskjálftar hefjast og þar til gos hefst geti verið frá einni klukkustund til eins sólarhrings.
Ritaðar lýsingar á Kötlugosum eru til allt frá árinu 1625. Vart hefur orðið við jarðskjálfta í sveitunum 2 til 9 klukkustundum áður en hlaup kemur fram á Mýrdalssand.
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ „Katla, fróðleikur“. Veðurstofan. Sótt 28. desember, 2017.
- ↑ Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir (21.4.2009). „Er Katla í Lakagígum?“. Vísindavefurinn.
- ↑ Guðrún Larsen, Magnús Tumi Guðmundsson og Olgeir Sigmarsson (2.10.2013). „Hvað hefur Katla gosið oft og hvað er langt á milli gosa?“. Vísindavefurinn.
- ↑ Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir (11.5.2004). „Hvenær gýs Katla?“. Vísindavefurinn.
- ↑ Guðrún Larsen (29.3.2010). „Kemur Kötlugos í kjölfarið á þessu gosi í Fimmvörðuhálsi?“. Vísindavefurinn.
Tengt efni
[breyta | breyta frumkóða]Tenglar
[breyta | breyta frumkóða]- Ari Trausti Guðmundsson (1999). „Katla og Kötlugos“. Lesbók Morgunblaðsins. 74 (37): 8–9.
- Þorsteinn Magnússon (1935). „Kötlugosið 1625“. Lesbók Morgunblaðsins. 10 (22): 1–2.
- „Kötlugos fyrir 200 árum“. Lesbók Morgunblaðsins. 30 (39). 1955.
- Árni Óla (1958). „Kötlugos og jökulhlaup“. Lesbók Morgunblaðsins. 33 (37): 505–510.
- Guðni Einarsson (7. nóvember 2004). „Eldstöðin Katla“. Morgunblaðið. bls. 36.
- Erik Sturkell; og fleiri (2003). „Þrýstingur vex undir Kötlu“. Náttúrufræðingurinn. 71 (3–4): 80–86.
- Guðni Einarsson (31. október 2004). „Hættan á hamfarahlaupi“. Morgunblaðið. bls. 10–11.
- „Katla komin á steypirinn“. Fréttablaðið. 28. apríl 2004. bls. 10.
- Gísli Sveinsson (1944). „Um Kötlugosið 1918 ásamt yfirliti um fyrri gos“. Náttúrufræðingurinn. 14 (1): 21–29.
- Samúel Eggertsson (1919). „Ýmislegt smávegis viðvíkjandi Kötlugosinu 1918“. Eimreiðin. 25 (4): 212–222.
- Ari Trausti Guðmundsson (18. desember 2004). „Katla, þú ert kyndugt fjall“. Fréttablaðið. bls. 48.
- Jón Eyþórsson (1945). „Um Kötlugjá og Mýrdalsjökul“. Náttúrufræðingurinn. 15 (4): 145–174.
Þessi Íslandsgrein sem tengist landafræði er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.