Súperstar
Súperstar (enska: Jesus Christ Superstar) er rokkópera með tónlist eftir Andrew Lloyd Webber og texta eftir Tim Rice. Saga hennar er lauslega byggð á píslarsögunni í guðspjöllum nýja testamentsins. Í verkinu er fjallað um sálarlíf Jesú Krists og annarra persóna, einkum Júdasar, sem er ósáttur við það hvernig Jesús leiðir lærisveina sína. Texti rokkóperunnar einkennist af nútímalegum stílbrigðum, viðhorfum og slanguryrðum, auk þess sem talsvert er um hæðnar tilvísanir í nútímalíf í umfjöllun verksins um pólitíska atburði. Í uppsetningum og kvikmynduðum útgáfum verksins er því mikið um vísvitandi tímaskekkjur.
Höfundar Súperstar gátu í fyrstu ekki aflað stuðnings fyrir sviðssetningu verksins og gáfu það því upphaflega út sem konseptplötu árið 1970. Platan naut strax mikilla vinsælda, sem leiddu til þess að verkið var sett á svið sem leiksýning á Broadway árið 1971. Árið 1980 hafði söngleikurinn halað inn meira en 237 milljónum bandaríkjadala á heimsvísu.[1] Verkið var samfleytt í sýningu í átta ár í London frá 1972 til 1980 og var langlífasti söngleikur í sögu West End þar til Cats sló metið árið 1989.[2]
Söguþráður
[breyta | breyta frumkóða]Fyrsti þáttur
[breyta | breyta frumkóða]Júdas Ískaríot, einn lærisveinanna tólf, óttast að fylgismenn Jesú séu að ganga of langt og að Rómaveldi kunni brátt að líta á þá sem ógn og beita hervaldi til að bæla hreyfinguna niður („Paradís“).
Hinir lærisveinarnir bíða þess með eftirvæntingu að halda til Jerúsalem með Jesú og spyrja hann um fyrirætlanir hans en Jesús segir þeim að hafa ekki áhyggjur af framtíðinni. Á meðan reynir María Magdalena að hjálpa Jesú að slaka á. Júdas ráðleggur Jesú að forðast Maríu þar sem samband við vændiskonu kynni að þykja í ósamræmi við boðskap hans og að vera notað til að koma höggi á hann. Jesús ávítar Júdas og segir honum að dæma ekki aðra nema hann sé sjálfur syndlaus. Jesús álasar síðan lærisveinunum og segir engum þeirra í raun vera annt um hann („Hvað herma flugufregnir?/Furðulegir hlutir“).
María hughreystir Jesú á meðan hún ber smyrsli á hann. Júdas kvartar yfir því að það hefði mátt verja peningunum sem notaðir voru að kaupa smyrslin til að koma fátæku fólki til hjálpar. Jesús svarar því að þau hafi ekki ráð á að binda enda á fátækt og að þau ættu að njóta þess munaðar sem þau eiga á meðan þau geta („Engu er að kvíða“).
Á meðan boðar Kaífas, æðstiprestur Ísraels, saman farísea og presta. Líkt og Júdas óttast þeir að Rómverjar muni líta á söfnuð Jesú sem ógn og að saklausir Gyðingar muni líða fyrir gagnaðgerðir þeirra. Kaífas kemst að þeirri niðurstöðu að taka verði Jesú af lífi til þess að bjarga þjóðinni („Líflátum hann“). Þegar Jesús og lærisveinar hans ganga við mikinn fögnuð inn í Jerúsalem mætir Kaífas þeim og krefst þess að hann sendi fólkið heim. Jesús heilsar fólkinu í staðinn („Hósanna“). Símon oftrúaði hvetur Jesú til að leiða mannfjöldann í uppreisn gegn Róm og taka sjálfum sér alræðisvald („Söngur Símons oftrúaða“). Jesús hafnar þessu og segir engan fylgismanna sinna kunna skil á raunverulegu valdi.
Pontíus Pílatus, landstjóra Júdeu, dreymir draum þar sem hann hittir Galíleumann og er síðan kennt um það er æstur múgur tekur manninn af lífi („Draumur Pílatusar“). Jesús kemur að musteri borgarinnar og sér að það er notað sem markaður. Jesús bregst reiður við og rekur burt alla víxlara og kaupmenn úr musterinu. Hópur holdsveikisjúklinga biður Jesú að lækna þá. Þeim fjölgar sífellt og Jesús, sem er ofurliði borinn, flýr frá þeim („Musterið“). María Magdalena syngur yfir Jesú á meðan hann sofnar („Engu er að kvíða (endurtekning)“). Á meðan Jesús sefur viðurkennir María að hún er ástfangin af honum og að það hræði hana („Á ég ást mína að játa?“)
Júdas fer á fund faríseanna og býðst til að hjálpa þeim að handtaka Jesú þar sem Jesús sé orðinn stjórnlaus og myndi sjálfur telja þetta best. Farísearnir bjóða Júdasi þrjátíu silfurskildinga fyrir verkið. Júdas neitar í fyrstu að þiggja féð en tekur við því eftir að Kaífas stingur upp á því að hann gæti gefið það fátækum („Bölvaður um alla eilífð/Blóðpeningar“).
Annar þáttur
[breyta | breyta frumkóða]Jesús borðar páskamáltíð með lærisveinum sínum en þeir drekka sig fulla og veita honum litla athygli. Hann biður þá að minnast sín en reiðist síðan yfir skilningsleysi þeirra og spáir því að Pétur muni afneita honum þrisvar sinnum og að annar lærisveinn muni svíkja hann síðar um kvöldið. Júdas játar að hann sé svikarinn og rýkur á dyr eftir að hafa ávítað Jesú fyrir að hafa enga áætlun („Síðasta kvöldmáltíðin“).
Hinir lærisveinarnir sofna en Jesús fer inn í grasagarðinn Getsemane til að biðja. Hann viðurkennir fyrir Guði að hann sé þjakaður af efa um hvort verkefni hans geti heppnast og grátbiður um að sleppa við vofeiflegan dauðdaga sem hann veit að bíður hans. Þar sem hann fær ekki svar skilst Jesú að hann getur ekki lokið verki sínu á annan hátt og sættir sig við vilja Guðs („Grasagarðurinn“). Júdas birtist ásamt rómverskum dátum og sýnir þeim hver Jesús er með því að kyssa hann á kinnina. Þegar Jesús er tekinn til yfirheyrslu æðstaráðs Gyðinga senda Kaífas og prestarnir hann til Pílatusar („Handtakan“). Á meðan mætir Pétur þremur vitnum að handtöku Jesú og neitar fyrir þeim öllum að hann þekki Jesú. María bendir á að Jesús hafði séð þetta fyrir („Afneitun Péturs“).
Pílatus spyr Jesú hvort hann sé konungur Gyðinga. Jesús svarar: „Það eru þín orð.“ Þar sem Jesús er frá Galíleu afsalar Pílatus sér lögsögu yfir honum og sendir hann til Heródesar konungs („Pílatus og Kristur“). Heródes hvetur Jesú til að sanna guðleika sinn með því að vinna kraftaverk en Jesús virðir hann að vettugi. Heródes reiðist og sendir hann aftur til Pílatusar („Söngur Heródesar“). María Magdalena, Pétur og lærisveinarnir minnast þess er þau kynntust Jesú fyrst og óska þess að þau gætu snúið aftur til tíðar vonar og friðar („Lifum allt að nýju“).
Júdas er harmi sleginn vegna misþyrminganna á Jesú. Hann segir faríseunum að hann sjái eftir gerðum sínum og spáir því að hans verði minnst sem svikara um alla eilífð. Kaífas og Annas segja honum að hann hafi gert hið rétta. Júdas fleygir peningunum sem hann fékk greidda á gólfið og rýkur út. Hann bölvar Guði fyrir að notfæra sér hann og fyrirfer sér („Dauði Júdasar“).
Við réttarhöld Jesú reynir Pílatus að yfirheyra Jesú en æstur múgur krefst þess að Jesús verði krossfestur. Pílatus segir múgnum að Jesús hafi ekki framið neinn glæp og verðskuldi ekki dauðann en reynir að gera múgnum til geðs með því að láta húðstrýkja Jesú. Pílatus grátbiður Jesú að halda uppi málsvörnum en Jesús svarar því af vanmætti að Guð hafi þegar ákveðið framhaldið. Múgurinn krefst þess enn að Jesú verði líflátinn og Pílatus fellst loks á með semingi að krossfesta Jesú („Yfirheyrsla Pílatusar“).
Á meðan Jesús bíður krossfestingar vitjar andi Júdasar hans og spyr hví Jesús hafi komið á jörðu á þessum tíma og stað og hvort þetta hafi í raun verið hluti af guðlegri áætlun („Súperstar“). Jesús er krossfestur, segir sín hinstu orð og deyr („Krossfestingin“). Lík Jesú er tekið niður af krossinum og lagt til hinstu hvílu („Jóhannes 19:41“).
Aðalhlutverk
[breyta | breyta frumkóða]| Persóna | Raddgerð | Lýsing |
|---|---|---|
| Jesús Kristur | barítenór (A2–A♭4, falsettó að G5) | Titilhlutverkið, leiðtogi postulanna tólf, kallaður „sonur Guðs“ og „konungur Gyðinganna“. |
| Júdas | tenór (B2–B4, falsettó E5) | Einn tólf lærisveina Jesú sem hefur áhyggjur af hinum fátæku og af afleiðingum af frægð Jesú. |
| María Magdalena | messósópran (F3–E♭5) | Fylgiskona Jesú sem verður ástfangin af honum. |
| Pontíus Pílatus | barítenór (A2–B♭4) | Landstjóri Rómverja í Júdeu sem sér sýn af krossfestingu Jesú í draumi og stendur brátt frammi fyrir sömu aðstæðum. |
| Kaífas | bassi-barítenór (C♯2–F4) | Æðstiprestur og leiðtogi faríseanna sem líta á Jesú sem ógn gegn þjóðinni. |
| Annas | kontratenór (G3–D5) | Annar prestur sem Kaífas fær til að líta á Jesú sem ógn. |
| Pétur | barítenór (A2–G4) | Einn af tólf lærisveinum Jesú. Hann afneitar Jesú þrisvar nóttina eftir handtöku Jesú til að bjarga sjálfum sér. |
| Símon oftrúaði | tenór (G3–B4) | Einn af tólf lærisveinum Jesú. Hann hvetur Jesú til að fá stuðningsmenn sína til að grípa til vopna gegn Rómverjum. |
| Heródes konungur | barítenór (B2–G4) | Konungur Galíleu. Jesús er framseldur til hans eftir að hann er fyrst tekinn til Pílatusar. |
Lög
[breyta | breyta frumkóða]|
Fyrsti þáttur
|
Annar þáttur
|
Sýningar á Íslandi
[breyta | breyta frumkóða]Súperstar var sýnt, með undirtitlinum Jesús guð dýrlingur, af Leikfélagi Reykjavíkur í Austurbæjarbíói árið 1972. Pétur Einarsson leikstýrði verkinu og Níels Óskarsson þýddi textann á íslensku. Guðmundur F. Benediktsson fór með hlutverk Jesú og Pálmi Gestsson lék Júdas.[3]
Leikfélag Reykjavíkur setti verkið upp á ný árið 1995 á stóra sviði Þjóðleikhússins í leikstjórn Páls Baldvins Baldvinssonar og íslenskri þýðingu eftir Emilíu Baldursdóttur og Hannes Örn Blandon. Pétur Örn Guðmundsson lék Jesú og Stefán Hilmarsson og Þór Breiðfjörð deildu með sér hlutverki Júdasar.[4]
Verkið var sýnt (undir enska titlinum Jesus Christ Superstar) í Borgarleikhúsinu árið 2007 í leikstjórn Björns Hlyns Haraldssonar og þýðingu Karls Ágústs Úlfssonar. Hrafn „Krummi“ Björgvinsson lék Jesú og Jens Ólafsson lék Júdas.[5]
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ „London's Longest-Running Musical To Close“. The Indianapolis Star. 20 ágúst 1980. bls. 25. Sótt 8 júní 2020.
- ↑ Sternfeld, Jessica (2006). The Megamusical. Indiana University Press. bls. 169. ISBN 978-0-253-34793-0.
- ↑ „Súperstar - Jesús guð dýrlingur“. Leikminjasafn Íslands. Sótt 15. mars 2026.
- ↑ „Súperstar“. Leikminjasafn Íslands. Sótt 15. mars 2026.
- ↑ „Jesus Christ Superstar“. Leikminjasafn Íslands. Sótt 15. mars 2026.