Hvítrækja
Hvítrækja (fræðiheiti: Penaeus setiferus einnig Litopenaeus setiferus); er tegund rækju sem má finna víða við austurströnd Bandaríkjanna en einnig í Mexíkóflóa. Hvítrækjan helst að mestu fyrir í grunnum og hlýjum sjó en sjórinn þarf að vera heitari en 2,3°C svo hvítrækjan þrífist vel[1].
| Hvítrækja | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
.jpeg) L. setiferus | ||||||||||
| Vísindaleg flokkun | ||||||||||
| ||||||||||
| Samheiti | ||||||||||
|
Útlit
[breyta | breyta frumkóða]Munur er á stærð hvítrækju milli kynja, þá er karlkyns rækjan minni en kvenkynið. Stærst getur rækjan orðið allt að 20 cm að lengd[2]. Þá er hámarksaldur rækjunnar um 2 ár[3]. Á höfði rækjunnar má finna tvö augu, trjónu og einnig fálmara sem rækjan notast við í fæðuöflun og við að greina nærumhverfi sitt. Fálmararnir geta orðið allt að þrisvar sinnum lengri en restin af líkama hennar. Munnur rækjunnar kallast trjóna og er rækjan með 5-11 tennur í efri hluta trjónunnar og tvær tennur í þeim neðri[4][3]. Súrefnisöflun fer fram í tálknum hennar en til þess þarf hún gott flæði vatns í kringum sig[4]. Litur hvítrækjunnar er eins og nafnið ber að geta hvítur en einnig ljósgrár með gulleitum línum og þá er búkur hennar að einhverju leyti nokkuð gegnsær og á hala hennar má svo finna blágræna rönd. Hvítrækjan hefur alls tuttugu lappir. Helmingur lappanna hafa það hlutverk að ganga á hafsbotni en hinn helmingurinn er til sunds[3].
Líffræði
[breyta | breyta frumkóða]Saltmagn og hitastig eru tveir áhrifavaldar á lífsferil hvítrækjunnar. Fullorðin hvítrækja hrygnir út á sjó fjarri strandsvæðum. Kvenkyns rækjan hrygnir á bilinu 500.000-1.000.000 hrognum í hvert sinn. Hrognin berast svo með hafstraumum til strandsvæðanna en þar er seltustig sjávar lægra vegna blöndunar ferskvatns og sjávar og hitastig sjávar hærra. Ungviði vaxa og dafna betur við lægra seltustig en færa sig svo aftur út á meira dýpi með hækkandi aldri og þroska til þess að hrygna[4].
Ungviði rækjunnar eru oft fyrst um sinn kallaðar lirfur þar til þær stækka. Lirfurnar sækja næringu úr plöntusvifi og öðrum agnarsmáum dýrum en fullorðin rækja sækist einnig mikið í plöntur, örverur og aðra litla fiska. Hvítrækjan hefur einnig verið þekkt fyrir að stunda sjálfsafrán[4].
Lifnaðarhættir og búsvæði
[breyta | breyta frumkóða]Hvítrækjan heldur sér mest við austurströnd Bandaríkjanna. Útbreiðsla hennar er allt frá New York fylki suður eftir til fylkisins Flórída. Hún heldur sig einnig til í Mexíkóflóa og við strendur Mexíkó. Hvítrækjuna má helst finna á grunnsævi á um 2-27 metra dýpi en hefur líka fundist á allt að 90 metra dýpi. Þá er hvítrækjan mest við leir, sand eða mýrarbotna. Fæðuval hennar er aðallega plöntusvif en þær éta einnig lítil krabbadýr[4].
Helstu ógnir
[breyta | breyta frumkóða]Það eru margvígslegar ógnir sem hvítrækjan stendur frammi fyrir á lífsskeiði sínu. Ógnirnar eru mismunandi og geta haft áhrif á fjölgun og útbreiðslu rækjunnar ásamt fæðuöflun og fleira. Líkt og hjá mörgum öðrum sjávardýrategundum eru rándýr framarlega í flokki ógna. Ýmsar tegundir krabba, fugla og fiska nýta sér hvítrækjuna sem fæðu. Þetta veldur því að hvítrækjulirfurnar ná ekki fullorðinsaldri vegna afráns þessara tegunda[3].
Umhverfisáhrif eru einnig stór ógn. Talið er að hvítrækjan sé viðkvæm breytingum á hitastigi sjávar og breytingin geti haft neikvæð áhrif á vöxt og fjölgun[4]. Þá er talið að breytingar á seltustigi sé einnig skaðsamur þáttur á sama sviði þar sem hvítrækjan er mjög næm fyrir þessum breytingum[5].
Sjúkdómar eru einnig taldir vera mikil ógn gagnvart hvítrækjunni þar sem þeir geta haft alvarleg áhrif á rækjustofna. Þar má nefna sjúkdóminn hvítblettaveikina (e. White spot syndrome virus) en hvítblettaveikin er mjög smitandi og er dánartíðni í sýktum rækjum nokkuð há[6][7]. Sýkingin veldur einkennum líkt og hvítum blettum á skel rækjunnar, sljóleika og minni fæðuinntöku. Ekki er til nein áhrifamikil meðferð við sjúkdómnum en ein helsta forvörn gegn honum er gott eftirlit og sóttvarnaraðgerðir. Hvítblettaveikin kemur oftast fyrir í eldi þar sem þröngt er um rækjurnar og geta heilu stofnanir þurrkast út á mjög skömmum tíma[6].
Ofveiði er líkt og hjá mörgum öðrum sjávardýrategundum raunveruleg ógn gegn hvítrækjunni. Veiði á hvítrækju er mjög eftirsóknarverð en hennar hlutverk er einnig stórt í fæðukeðjunni svo fall á stofni hennar getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir aðrar fisktegundir[8].
Veiðar
[breyta | breyta frumkóða]Hvítrækjan er mikilvæg rækjutegund í Bandaríkjunum. Veiðar á hvítrækjunni hafa verið til staðar frá 19. öld og hafa fylki á borð við Louisiana og Texas verið þar í fararbroddi. Margar áskoranir hafa sprottið upp í gegnum tíðina og þar má helst nefna ofveiði og umhverfisáhrif[4]. Þá hafa stjórnunaraðgerðir einnig sett svip sinn á veiði á hvítrækjunni. Stjórnunaraðgerðirnar hafa verið margvíslegar og með mismunandi tilgang. Takmarkanir á veiðitíma er dæmi um algenga aðgerð stjórnvalda en með slíkri takmörkun er markmiðið að vernda stofna og stuðla gegn ofveiði.
Á sjöunda áratugnum komu upp áskoranir tengdar ofveiði svo yfirvöld í Bandaríkjunum settu fram takmörkun á veiðitíma árið 1981 á veiðum í Mexíkóflóa til að vernda ungviði[9][10]. Á áttunda og níunda áratugnum var eyðilegging búsvæða að hafa áhrif á hvítrækjustofninn sem olli háværs kalls almennings fyrir verndun votlendis og minnkun á úrgangslosun á hafsvæðum hvítrækjunnar. Reglugerðir á veiðarfærum eru einnig dæmi um algengar stjórnunaraðgerðir en ákveðin skilyrði varðandi notkun á botnvörpu hafa komið til sögunnar á síðustu áratugum. Reglugerðir á möskvastærðum hafa t.a.m. verið settar á til að minnka meðafla[4].
Bandaríkin hafa verið leiðandi í veiðum á hvítrækjunni og náðu hámarki árin 2006-2007 þegar þau veiddu yfir 60.000 tonn. Þá hafa Bandaríkin verið að veiða um 40.000-55.000 tonn árlega að meðaltali síðastliðin 15 ár. Nokkuð högg kom á veiðarnar um 1981 og árin þar á eftir þegar takmarkanirnar á veiðitíma voru settar. Eftir aldamótin árið 2000 hafa veiðar þó farið nokkuð vaxandi og sýna aflatölur hvers árs merki þess.
Önnur lönd stunda einnig veiðar á Hvítrækjunni. Þar má nefna löndin Kúbu, Kólumbíu, Brasilíu, og Venesúela. Litlar upplýsingar eru um umfang og sögu veiðanna í þessum löndum en telja má að veiðarnar séu að einhverju leiti mikilvægar. Aukning hefur verið á veiðum hvítrækjunnar í Brasilíu og í Venesúela á síðastliðnum 15 árum á meðan veiðar á Kúbu og í Kólumbíu hafa dvínað frá síðustu aldamótum. Mexíkó hefur einnig samkvæmt aflatölum frá FAO verið að stunda veiðar á hvítrækjunni frá árinu 2005 en þær veiðar hafa verið mjög litlar. Ekvador hefur í gegnum tíðina stundað umfangsmikla rækjuræktun en er þó ekki kennt við ræktun á hvítrækjunni sjálfri. Ein af helstu útflutningsgreinum landsins er rækjueldi og hefur Hvítfætlurækjan (Litopenaeus vannamei) sem er náskyld hvítrækjunni verið þar aðaltegundin. Ekvador hefur stundað rækjueldi í um 50 ár og hefur ræktunin aukist á síðastliðnum áratugum. Samkvæmt skýrslu FAO hefur fiskeldi landsins verið um 95% rækjueldi[11].
Íslendingar hafa ekki stundað veiðar á hvítrækju hingað til. Langt er fyrir útgerðirnar að fara að sækja hana vegna staðsetningar hennar um og við miðbaug. Þó gæti eldi verið vænlegur kostur. Framför Ekvador í rækjueldi gæti verið hvatning til annarra landa að hefja skoðun á þeim valkosti eða á samstarfi, þó mætti telja að nokkuð langt sé í land þar til Íslensk fyrirtæki hefji ræktun á einsbáti hér á landi.
Heimildaskrá
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ National Wildlife Federation. (e.d.). Atlantic white shrimp. https://www.nwf.org/Educational-Resources/Wildlife-Guide/Invertebrates/Atlantic-White-Shrimp
- ↑ Muncy, R. J. (1984). Species profiles: Life Histories and Environmental Requirements of Coastal Fishes and Invertebrates (South Atlantic). https://www.dnr.sc.gov/marine/species/assets/SpeciesProfileWhiteShrimp.pdf
- 1 2 3 4 SeaLifeBase. (e.d.). Penaeus setiferus. https://www.sealifebase.se/summary/Penaeus-setiferus.html
- 1 2 3 4 5 6 7 8 National Oceanic and Atmospheric Administration. (2025, 19. febrúar). White shrimp. https://www.fisheries.noaa.gov/species/white-shrimp
- ↑ South Carolina Department of Natural Resources. (e.d.). White shrimp. https://www.dnr.sc.gov/marine/mrri/acechar/speciesgallery/Invertebrates/WhiteShrimp/index.html
- 1 2 Tang, K. F. J. og Lightner, D. V. (2010). White Spot Syndrome Virus gene expression in infected shrimp (Penaeus vannamei) detected by real-time RT-PCR. Diseases of Aquatic Organisms, 89(1), 69–76. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2855118/
- ↑ Valenzuela-Jiménez M., Durruty-Lagunes C., Cuzon G., Wasielesky Jr. W. Og Gaxiola G. (2020). North Atlantiv white shrimp Litopenaeus setiferus (Decapoda: Penaeidae) as an aquaculture target species for farming: a review. Latin American Journal of Aquatic Research, 48(2), 167-176. https://www.scielo.cl/pdf/lajar/v48n2/0718-560X-lajar-48-02-0167.pdf
- ↑ White shrimp. (e.d.). https://oceana.org/marine-life/white-shrimp
- ↑ National Oceanic and Atmospheric Administration. (2020, 12. maí). Gulf of Mexico shrimp fishery management plan. https://www.fisheries.noaa.gov/management-plan/gulf-mexico-shrimp-fishery-management-plan
- ↑ National Oceanic and Atmospheric Administration. (2024, 4. mars). Gulf of Mexico shrimp historical amendments and rulemaking (1981-2017). https://www.fisheries.noaa.gov/action/gulf-mexico-shrimp-historical-amendments-and-rulemaking-1981-2017
- ↑ Piedrahita. Y. (2022, 25. júní). Shrimp farming industry in Ecuador, part 1. Global Seafood Alliance. https://www.globalseafood.org/advocate/shrimp-farming-industry-in-ecuador-part-1/