Himneskt umboð

Hringrás kínverskra velda og himneska umboðsins

Himneskt umboð (kínverska: 天命; pinyin: Tiānmìng; Wade–Giles: T'ien1-ming4) er kínversk stjórnmálakenning sem var notuð í forn-Kína og keisaraveldi Kína til að réttlæta stjórn konungs eða keisara. Samkvæmt þessari kenningu veitir himininn (天, Tiān) sitt samþykki á dyggðugan keisara, sem kallast sonur himins (天子, Tiānzǐ), og einnig æðsti alheimsráðandi og skal stjórna heiminum (天下, Tiānxià; „allt undir himni“). Ef keisara var steypt af stóli, var það túlkað sem vísbending um að keisarinn og ætt hans væru óhæf og hefðu misst himneska umboðið. Það var einnig algeng trú að náttúruhamfarir, eins og hungursneyð og flóð, væru guðlegar refsingar og merki um óánægju himins með núverandi keisara, og því komu oft upp uppreisnir eftir stórar hamfarir þar sem fólk sá þessar hörmungar sem merki þess að himneska umboðið hefði verið afnumið.

Himneska umboðið krefst ekki að stjórnandi sé af aðalsættum. Kínverskar keisaraættir eins og Han og Ming voru stofnaðar af mönnum úr almenningi, en þeir voru taldir hafa hlotið himneska umboðið. Að halda umboðinu er háð réttlátum og hæfum stjórnarháttum stjórnandans og erfingja hans.

Viðbót við kenningu himneska umboðsins var réttur til uppreisnar gegn óréttlátum keisara. Himneska umboðið var oft notað af heimspekingum og fræðimönnum í Kína til að draga úr misnotkun valds af keisara, í kerfi með fáum öðrum hindrunum. Kínverskir sagnfræðingar túlkuðu farsæla uppreisn sem sannanir þess að himininn hefði tekið umboðið af keisaranum. Í gegnum sögu Kína voru tímabil fátæktar og náttúruhamfara oft tekin sem merki þess að himininn taldi keisara óréttlátann og því þyrfti að skipta honum út. Klassísk yfirlýsing um lögmæti uppreisnar gegn óréttlátum keisara, sem finnst í Mencíusi, var oft fjarlægð úr þeim texta.

Kenningin um himneska umboðið nær einnig til fjölskyldu keisarans með guðleg réttindi og var fyrst notuð til að styðja stjórn konunga Zhou-ættarinnar til að réttlæta því að Shang-ætt var steypt af stóli. Hún var notuð í gegnum sögu Kína til að réttlæta velheppnuð valdarán og uppsetningu nýrra ríkisætta, þar á meðal af ættum ekki af Han eins og Qing-ættin. Himneska umboðið hefur verið kallað mikilvægasta framlag Zhou-ættarinnar til kínverskrar stjórnmálakenningar, en það samræmdist öðrum kenningum um lögmæti keisara, þar á meðal framsögn til hæfra og kenningu um fimm þætti.