Heródes mikli
| |||
 | |||
Heródes mikli | |||
| Ríkisár | 37–4 f.Kr. eða 36–1 f.Kr. | ||
| Fæddur | ca. 72 f.Kr. | ||
| Ídúmeu, Júdeu | |||
| Dáinn | 1 f.Kr. eða 4 f.Kr. | ||
| Jeríkó, Júdeu, rómverska keisaradæminu | |||
| Konungsfjölskyldan | |||
| Faðir | Antípater frá Ídúmeu | ||
| Móðir | Kýpros | ||
| Drottning | |||
| Börn | |||
Heródes 1. eða Heródes mikli (ca. 72 – 4. f.Kr.) var skattkonungur Rómverja í heródíska ríkinu Júdeu á 1. öld f.Kr. Hans er meðal annars minnst fyrir stórtækar byggingarframkvæmdir í Jerúsalem og annars staðar í Júdeu en hans hefur einnig verið minnst sem grimmlynds stjórnanda og harðstjóra. Meðal kristinna manna er Heródes helst þekktur fyrir hlutverk sitt í nýja testamentinu, þar sem hann er sagður hafa skipað morð allra nýfæddra sveinbarna í Betlehem þegar hann frétti að nýr „konungur Gyðinga“ væri fæddur þar.
Æviágrip
[breyta | breyta frumkóða]Heródes var sonur Antípaters frá Ídúmeu, sem var um árabil einn voldugasti maður í Júdeu. Júdea var þá undir yfirráðum Rómverja en hélt sjálfstæði að nafninu til. Móðir hans var arabísk af þjóð Nabateana frá nágrenni Petru þar sem nú er Jórdanía.[1] Antípater hélt valdastöðu sinni sem ráðgjafi Jóhannesar Hyrkanosar konungs um áratuga skeið með því að gera bandalög á víxl við rómversku herstjórana Pompeius og Júlíus Caesar en var að endingu myrtur árið 43 f.Kr.[2]
Árið 40 f.Kr. gerðu Parþar innrás í Júdeu og hröktu Rómverja þaðan. Heródes flúði til Rómar og var þar skipaður konungur Júdeu af rómverska öldungaráðinu. Eftir að Rómverjar hröktu Parþa burt frá Júdeu sat Heródes um Jerúsalem og tókst að hertaka hana árið 37 f.Kr. Hann útrýmdi gömlu konungsættinni, Hasmóneum, og braut alla andstöðu á bak aftur. Heródes ríkti sem undirkonungur Rómverja og stóð fyrir miklum byggingarframkvæmdum í Jerúsalem og Caesariu, meðal annars byggingu virkisins Herodeion í eyðimörkinni sunnan við Jerúsalem.[2] Hann lét jafnframt reisa fjallavirkið Masada nærri suðvesturströnd Dauðahafsins.[3]
Heródes studdi Markús Antóníus dyggilega á meðan hann var hæstráðandi í austurhluta Rómaveldis. Þegar Markús Antóníus tapaði í valdabaráttu sinni gegn Octavianusi árið 30 f.Kr. fór Heródes á fund Octavianusar. Hann viðurkenndi stuðning sinn við Antóníus en hét Octavianusi hollustu sína framvegis. Octavianus hreifst af kjarki Heródesar og fól honum því að stýra Júdeu áfram. Hann veitti Heródesi jafnframt stjórn á koparnámum Rómverja á Kýpur og leyfði honum að halda helmingi teknanna af þeim. Heródes vingaðist við Marcus Vipsanius Agrippa, tengdason og helsta herforingja Octavianusar, og lét nefna einn sonarsona sinna eftir honum.[2]
Sagnaritarinn Jósefos Flavíos lýsti Heródesi sem farsælum stjórnanda að ýmsu leyti í ritum sínum. Blóðugar erjur innan fjölskyldu hans vörpuðu hins vegar skugga á stjórnartíð hans.[4] Synir og eiginkonur Heródesar kepptust sífellt um völd í hirð hans og svo fór að Heródes lét taka eina af fjórum eiginkonum sínum, Maríamne 1., af lífi ásamt tveimur sonum sínum og fleiri ættingjum.[1] Sagt er að Heródes hafi eftir þetta óttast að enginn myndi syrgja sig látinn og að hann hafi því lagt á ráðin um að láta myrða helstu höfðingja Gyðinga til þess að mikil sorg myndi ríkja í landinu eftir dauða hans. Ættingjar hans urðu ekki við þessari bón. Heródes lést í Jeríkó stuttu eftir sólmyrkva, líklega árið 4 f.Kr. Eftir dauða hans var ríkinu skipt í þrennt milli sona hans í samræmi við erfðaskrá hans.[4]
Talið er að Heródes hafi verið grafinn í virkinu Herodeion. Árið 2007 fundu fornleifafræðingar gröf í rústum virkisins sem talið er að tilheyri Heródesi.[5]
Heródes í nýja testamentinu
[breyta | breyta frumkóða]Heródes birtist í mikilvægu hlutverki í Matteusarguðspjalli í nýja testamenti biblíunnar. Hann er þar sagður hafa verið við völd þegar Jesús Kristur fæddist í Betlehem. Í frásögninni kemur hópur vitringa frá Austurlöndum á fund Heródesar í Jerúsalem og spyrja þeir hann hvar þeir geti fundið hinn nýfædda konung Gyðinga til að sýna honum lotningu. Heródes ráðfærir sig við fræðimenn sína og beinir vitringunum síðan til Betlehem, þar sem spádómar kveða á um að Messías hljóti að fæðast þar. Heródes biður vitringana um að láta sig vita ef þeir finna barnið og segist einnig vilja veita því lotningu. Eftir að vitringarnir finna Jesúbarnið og færa því gjafir fá þeir hins vegar bendingu í draumi um að snúa ekki aftur til Heródesar og fara því aðra leið aftur til heimalands síns.[6]
Þegar Heródes gerir sér grein fyrir því að vitringarnir hafi blekkt hann sendir hann menn til Betlehem og lætur myrða öll sveinbörn tveggja ára og yngri í bænum. Áður en þetta gerist hefur Jósef, fósturfaðir Jesú, hins vegar fengið sýn frá engli Guðs í draumi um að forða sér. Hann flýr því með Jesú og Maríu til Egyptalands og fjölskyldan dvelur þar þangað til Heródes er látinn.[7]
Engar heimildir eru til fyrir utan Matteusarguðspjall um að Heródes hafi staðið fyrir barnamorðum í Betlehem. Matteus hefur líklega þekkt hrottalegt orðspor Heródesar og því talið söguna trúverðuga.[8]
Heimildir
[breyta | breyta frumkóða]- Sverrir Jakobsson (2018). Kristur: Saga hugmyndar. Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag. ISBN 9789979664017.
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- 1 2 Illugi Jökulsson (25. desember 2016). „Jólaguðspjallið: Hver var Heródes konungur?“. Stundin. Sótt 16. mars 2026.
- 1 2 3 Sverrir Jakobsson 2018, bls. 26.
- ↑ Þórhallur Heimisson; Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir (12. janúar 2011). „Hvað er Masada?“. Vísindavefurinn. Sótt 19. mars 2026.
- 1 2 Sverrir Jakobsson 2018, bls. 27.
- ↑ „Grafhvelfing Heródesar fundin“. Vísir. 8. maí 2007. Sótt 16. mars 2026.
- ↑ Biblían. Matteusarguðspjall. 2:1-12. (Netútgáfa Snerpu).
- ↑ Biblían. Matteusarguðspjall. 2:13-16. (Netútgáfa Snerpu).
- ↑ Sverrir Jakobsson 2018, bls. 114.