Helluland

Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist.

• Iotun-heimar (Jötunheimar)
• Riseland (Risaland)
• Grönlandia (Grænland)
• Helleland (Helluland)
• Markland
• Skrælinge Land (Skrælingaland)
• Promontorium Winlandiæ (Vinlandsskagi)

Helluland var, ásamt Vínlandi og Marklandi, landsvæði vestan við Grænland sem Bjarni Herjólfsson sá álegndar, Leifur Eiríksson nafngaf og Þorfinnur Karlsefni Þórðarson kannaði samkvæmt Grænlendinga sögu og Eiríks sögu rauða. Ekki er vitað hvar það landsvæði sem nefnt var Helluland var, en flestir fræðimenn telja það hafa verið Baffinseyja eða nyrsti hluti Labrador.

Fundur Hellulands

Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða eru einu heimildirnar sem fjalla ítarlega um landafundi Grænlands og landsvæða vestan við Labradorhaf í kringum ár 1000. Báðar sögurnar segja frá svipuðum persónum, á svipuðum stöðum og á svipuðum tímum en víkja hvor frá annarri í minni atriðum.

Í Grænlendinga sögu hefst frásögn af þessum landafundum á því að Bjarni Herjúlfsson kemur frá Noregi til Eyrarbakka en fréttir þá af því að faðir hans hafi siglt til Grænlands og ákveður að fylgja eftir með hásetum sínum. Þegar þeir höfðu siglt í þrjá daga féll á norðan átt og mikil þoka, þegar þokunni lyfti sigldu þeir í einn dag til áður en þeir sáu land. Bjarni taldi þetta ekki vera vera Grænland og siglir í nánd við landið, sem var ófjöllótt og skógi vaxið og smár hæðir á landinu. Þeir sigldu í tvo daga til og sáu þá annað land sem var slétt og viði vaxið. Sigldu þeir enn í þrjá daga og sáu þá þriðja landið sem var hátt og fjöllótt og jökull á, þeir sigldu með landinu fram og sáu að það var eyland og tóku síðan stefnuna frá landinu. Fjórða landið sem þeir komu að var Grænland og hittir þar Bjarni föður sinn. Bjarni steig aldrei á land þar sem hann hafði siglt hjá samkvæmt sögunni og gaf engum stað nafn.

Síðan segir í Grænlendinga sögu: „Það er nú þessu næst að Bjarni Herjúlfsson kom utan af Grænlandi á fund Eiríks jarls og tók jarl við honum vel. Sagði Bjarni frá ferðum sínum er hann hafði lönd séð og þótti mönnum hann verið hafa óforvitinn er hann hafði ekki að segja af þeim löndum og fékk hann af því nokkuð ámæli. Bjarni gerðist hirðmaður jarls og fór út til Grænlands um sumarið eftir. Var nú mikil umræða um landaleitan. Leifur son Eiríks rauða úr Brattahlíð fór á fund Bjarna Herjúlfssonar og keypti skip að honum og réð til háseta svo að þeir voru hálfur fjórði tugur manna saman.“ … „Nú bjuggu þeir skip sitt og sigldu í haf þá er þeir voru búnir og fundu þá það land fyrst er þeir Bjarni fundu síðast. Þar sigla þeir að landi og köstuðu akkerum og skutu báti og fóru á land og sáu þar eigi gras. Jöklar miklir voru allt hið efra en sem ein hella væri allt til jöklanna frá sjónum og sýndist þeim það land vera gæðalaust.

Þá mælti Leifur: "Eigi er oss nú það orðið um þetta land sem Bjarna að vér höfum eigi komið á landið. Nú mun eg gefa nafn landinu og kalla Helluland." .

Í Eiríks sögu rauða kemur hins vegar Bjarni Herjúlfsson ekki fyrir en sagan segir hins vegar frá för Þorfinns Karlsefni að leita Vínlands án þess að nefna hvaðan kunnátta um það komi. En í Eiríks sögu rauða er sagt frá því að Leifur Eiríksson hafi orðið hafvilltur þegar hann var á siglinu frá Noregi til Grænlands. „Leif velkti lengi úti og hitti hann á lönd þau er hann vissi áður öngva von í. Voru þar hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Þar voru og þau tré er mösur hétu og höfðu þeir af öllu þessu nokkur merki, sum tré svo mikil að í hús voru lögð.“ Ekki er sagt að Leifur hafi gefið þessum löndum nöfn.

Siðar í Eiríks sögu rauða frá ferðum Þorfinns Karlsefnis í leit að löndum. Þorfinnur og samferðamenn hans hefja ferð sína frá Bröttuhlíð í Austurbyðð: „Sigldu þeir undan síðan til Vestribyggðar og til Bjarneyja. Sigldu þeir þaðan undan Bjarneyjum norðan veður. Voru þeir úti tvö dægur. Þá fundu þeir land og reru fyrir á bátum og könnuðu landið og fundu þar hellur margar og svo stórar að tveir menn máttu vel spyrnast í iljar. Melrakkar voru þar margir. Þeir gáfu nafn landinu og kölluð Helluland“.

Þar að auki kemur Helluland fyrir í Bárðar sögu Snæfellsáss. Sagan hefst svo: „Dumbur hefir konungur heitið. Hann réð fyrir hafsbotnum þeim er ganga norður um Helluland og nú er kallað Dumbshaf og kennt var við Dumb konung.“

Fornaldarsögur

Helluland er einnig nefnt í tveimur fornaldarsögum:

Í Hálfdánar sögu Eysteinssonar, sem var skráð um miðja 14. öld: „Ragnar lagði undir sig Hellulands óbyggðir og eyddi þar öllum jötnum.“

Í annari íslenskri fornaldarsögu sem rituð var á síðari hluta 13. aldar er sagt frá tilraunum Örvars-Odds og Vignis, syni hans, að hafa uppi á Ögmundi óvini þeirra:

„En segja mun ég þér til, hvar Ögmundur er. Hann er kominn í fjörð þann, er Skuggi heitir, hann er í Hellulands óbyggðum, og þeir níu saman, hann og flókadrengir hans. Er hann því þar kominn, að hann hirðir ekki þig at finna. Nú máttu sækja hann heim, ef þú vilt, og vita, hversu er gengur.

... Síðan sigla þeir, þar til er þeir komu í Grænlands haf, snúa þá suður og vestur fyrir landið. "

... Sigla þeir nú, þar til at þeir koma til Hellulands, og leggja inn á fjörðinn Skugga. En er þeir eru landfastir orðnir, ganga þeir feðgar á land og þar till, sem þeir sjá, hvar virki stendur, og sýnist þeim það harðla rammgert. ... “

Fornleifar

Austurströnd Baffinseyju

Sennilega hafa norrænir menn hitt fyrir það fólk sem kennt er við Dorset-menningu. Þetta var forn heimskautamenning sem var forveri Thule-menningarinnar og nútíma Ínuíta. Fornleifafundir á Baffinseyju og nyrst á Labrador benda til þess að norrænir menn hafi komið þangað og mögulega haft aðstöðu, meðal annars á Avayalik nyrst á Labrador skaga, Tanfield-dal og Willows-eyju á suðurhluta Baffinseyju og Pond Inlet (Mittimatalik) nyrst á Baffinseyju. Ýmsir hlutir sem gætu verið af norrænum uppruna, til dæmis trjábútar og járn af evrópskum uppruna, brýni og bútar af spunnum þráðum úr héra og sauðnautahárum hafa fundist á bæjarstæðum Dorset-fólks á Baffins-eyju. Þess bera að geta að margir forleifafræðingar og aðrir fræðimenn eru ekki sammála því að þessir fundir séu af norrænum uppruna. Sérstaklega er tímasettning spunnu þráðana og þar með möguleg norræn áhrif dregin í efa.

Í Tanfield-dal hafa einnig allstórar húsatóftir verið grafnar upp sem talið er að gætu verið af norrænum uppruna. Tóftin er byggð með beinum veggjum hlöðnum úr grjóti og torfi og steinalögn til að leiða burt vatn, svipað og í miðaldamannvirkjum á Grænlandi og í Norður-Evrópu. Í tóftinni fannst einnig spunnið reipi, brýnissteinar og önnur dæmi um evrópska tækni, þar á meðal hvalbeinsreka af þeirri gerð sem norrænir Grænlendingar notuðu. Kolefnisgreiningar benda til þess að þessi bygging hafi verið notuð fram á 14. öld. Að auki fannst útskorin lítil tréstytta í Okivilialuk á suður Baffinseyju sem talið gert var um 1350 í það sem getur verið evrópskum klæðnaði; skornar línur gefa til kynna fellingar á síðri skikkju og greinilegan krossmark á bringu.

Sjá einnig

• Markland
• Vínland
• Norrænir Grænlendingar