Hagfræðingaálitið 1946

Hagfræðinganefndin, eins og hún var nefnd, var skipuð fjórum hagfræðingum, Gylfi Þ. Gíslasyni, Jónasi H. Haralz, Klemens Tryggvasyni og Ólafur Björnssyni. Nefndin var skipuð 23. október 1946 og skilað áliti sínu 16. nóvember 1946. Hagfræðingarnir voru allt ungir menn og tiltölulega nýútskrifaðir úr hagfræðinámi, Gylfi útskrifaðist árið 1938 og síðast útskrifaðist Jónas árið 1944. Allir urðu þeir þjóðþekktir menn. Gylfi varð alþingismaður og ráðherra á tímabili og Ólafur varð einnig alþingismaður á tímabili, og báðir urðu þeir síðar prófessorar við Háskóla Íslands. Jónas varð bankastjóri Landsbankans og Klemens Tryggvason varð Hagstofustóri.

Álitið var gefið út á bók í byrjun árs 1947, undir heitinu "Álit hagfræðinganefndar, sem starfaði á vegum tólf manna nefndar þingflokkanna frá 24. október til 16. nóvember 1946". Í álitinu er ýtarleg úttekt á ástandi og horfum í gjaldeyrismálum, fjárfestingamálum og ástandi og horfum í afkomu sjávarútvegsins, yfirlit um leiðir, og greinargerð um æskilegar ráðstafanir.

Aðdragandi

Efnahagur Ísland stóð með miklum blóma að lokinni seinni heimsstyrjöld og var eitt einkenni þessa mikil gjaldeyriseign í erlendum bönkum. Að loknu stríði varð breyting þar á, útflutningstekjur minnkuðu og minna kom inn af gjaldeyri, en hins vegar var kaupmáttur og þar með innflutningur enn mikill. Gengi íslensku krónunnar var hátt skráð, og gekk hratt á gjaldeyriseign þjóðarinnar á árinu 1946 vegna mikils innflutnings, svo hratt að gjaldeyriseignin var við það að hverfa. Horfur í efnahagsmálunum voru því ekki góðar. Ekki bætti úr skák að í lok október 1946 tók við stjórnarkreppa þegar Nýsköpunarstjórnin lét af völdum vegna ágreinings um utanríkismál.

Til að bregðast við hófust á Alþingi viðræður tólf fulltrúa frá öllum stjórnmálaflokkum, tólfmannanefndin, um möguleika á myndun ríkisstjórnar, þar sem þessar aðstæður í efnahagsmálin voru brýnasta málið. Skipuð var nefnd fjögurra hagfræðinga sem í sátu fulltrúar allra flokka til að meta ástand og horfur efnahagsmála og koma með tillögur til úrbóta.

Verkefni nefndarinnar

Hagfræðinganefndin fékk það verkefni frá tólfmannanefndinni að meta ástand og horfur í þremur greinum efnahagsmála; gjaldeyrisstöðu, fjárfestingamálum, einkum með tilliti til nýsköpunarframkvæmda, og afkomu og markaðsmál atvinnuveganna, einkum sjávarútvegs.

Nefndinni átti að koma með leiðir til að ná skilgreindum markmiðum tólfmannanefndarinnar, sem voru þríþætt:

1. að koma á jafnvægi í greiðsluviðskiptum við útlönd, þannig að ekki gengi meira á erlendar gjaldeyrisinnstæður en orðið var, og að afkoma útflutningsatvinnuveganna væri tryggð;
2. að fjárfestingar í nýsköpun atvinnulífsins myndu ganga fljótt og vel, ásamt nauðsynlegustu opinberum framkvæmdum og íbúðahúsabyggingum; og
3. að viðhalda fullri atvinnu, en þó þannig að ekki væri veruleg hætta á kaupgjaldsskrúfu.

Niðurstöður nefndarinnar

Hagfræðinganefndin komst að sameiginlegri niðurstöðu, þrátt fyrir ólík pólitísk viðhorf, og rakti í áliti sínu þær helstu leiðir, tíu að tölu, sem hún taldi að kæmu til greina til að ná markmiðum tólfmannanefndarinnar, öllum í senn eða einstökum þeirra.

Í aðalatriðum taldi nefndin að um þrjár leiðir væri að ræða til að ná markmiðum tólfmannanefndarinnar:

1. stóra gengisfellingu, sem rýrði kaupmátt og minnkaði eftirspurn;
2. aðrar leiðir í skerðingu kaupmáttar t.d. að hækka skatta eða skerða kaupgjaldsvísitölu;
3. víðtæka hafta- og aðhaldsstefnu til að draga úr eftirspurn og innflutningi og þar með gjaldeyrisnotkun. Það væri gert tollum og sköttum.

Tillögur nefndarinnar

Nefndin mælti með síðastnefndu leiðinni,

1. að tollar á innflutning yrðu hækkaðir mikið, nema á brýnustu nauðsynjar;
2. að hert yrði á innflutnings- og gjaldeyrishöftum;
3. að 50% skattur yrði lagður á sölu gjaldeyris; og
4. að stöðva þyrfti fjárlótta, skattsvik og verðlagsbrot sem viðgengist við innflutningsverslunina."

Nefndin taldi að meginvandinn væri of mikil eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri, og því þyrfti að bregðast við og gera róttækar ráðstafanir til að bæta gjaldeyrisstöðuna. Aðalmarkmið þeirra ráðstafana yrði að minnka notkun á þeim gjaldeyri sem notaður væri til neyslu, til þess að meiri gjaldeyrir væri til ráðstöfunar þeirrar nýsköpunar atvinnulífsins sem þyrfti til að tryggja afkomu þjóðarinnar til framtíðar.

Aðrar tillögur nefndarinnar

Að auki lagði hagfræðinganefndin fram ítarlegar og róttækar tillögur um skipan ýmissa greina íslenskra efnahagsmála, stjórn fjárfestingamála, skattamála og skipulag innflutningsverslunarinnar. Nefndin taldi að úrbætur í þessum efnum væru forsenda fyrir því að samkomulag gæti tekist um þá lausn efnahagsvandans sem hún mælti með.

Framkvæmd

Ný ríkisstjórn undir stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar var mynduð 4. febrúar 1947, að henni stóðu Sjálfstæðisflokkur, Alþýðuflokkur og Framsóknarflokkur. Hún hrinti í framkvæmd stefnu í efnahagsmálum sem var að mestu byggð á tillögum hagfræðinganefndarinnar. Viðskiptahöft voru hert til muna og gripið var til niðurfærslu á kaupgjaldi og verðlagi. Að áliti Jónasar H. Haralz "náðist með þessu hemill á verðbólgu og viðskiptahalla sem greiddi fyrir því að taka mætti á málum með öðrum hætti síðar".

En hins vegar var haldið áfram með þessa haftastefnu fram til 1960 þegar stjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks, Viðreisnarstjórnin, tók við, almennt var talið þá að þessi stefna stæðist ekki lengur, enda var framkvæmd hennar orðin flókin og erfið og árangur lítill.

Í umfjöllun síðari tíma hefur hagfræðinganefndin verið gagnrýnd fyrir að hafa ekki lagt fram tillögur um að lagfæra gengi og um frjálsa verslun, og fyrir að hafa með tillögum sínum framlengt haftakerfi kreppuáranna. Hins vegar var álit nefndarinnar í samræmi við þau markmið sem henni voru sett, og í samræmi við þær aðstæður í efnahagsmálum og stjórnmálum sem voru til staðar á þeim tíma. En líklegast var haftastefnunni haldið til streitu of lengi.