Hafgufa
Hafgufa er skepna sem sögð var lifa í hafinu við Ísland og Grænland í Konungs skuggsjá og sögu Örvar-Odds. Frásögur um hana má einnig finna í íslenskum þjóðsögum.
Konungs skuggsjá
[breyta | breyta frumkóða]Í Konungs skuggsjá, fornnorskri kennslubók ætluð konungssonum sem skrifað var um miðja 13. öld, sagði konungur syni sínum frá hvölum í hafinu við Ísland. Meðal annars lýsir hann stórum hvali sem hann óttaðist sjálfur og nefndi hafgufa, en efaðist um að nokkur myndi trúa honum án þess að sjá hvalinn sjálfur. Hann lýsti skepnunni sem risastórum fiski sem líktist meira eyju en lifandi veru. Konungur sagði að hafgufa sjáist sjaldan, en alltaf á sömu tveimur stöðum. Hann komst að þeirri niðurstöðu að það hlytu að vera aðeins tvær hafgufur og væru ófrjóar, annars væri hafið fullt af þeim.[1][2]
Örvar-Odds saga
[breyta | breyta frumkóða]Í lengri og yngri gerðinni af fornaldarsögunni um Örvar Odd er sagt frá tveimur sjóskrímslum. Örvar-Oddr og skipverjar hans voru á siglingu meðfram Grænlandsströnd suður og vestur í átt að Hellulandi. Í sögunni segir svo:
| Þeir sjá um daginn, hvar klettar tveir koma upp ór hafinu. Oddr undrast þat mjök. Þar sigldu þeir á millum klettanna. En er á leið daginn, sáu þeir ey mikla. Oddr bað þar at leggja. Vignir spurði, hvat því skyldi. Oddr bað fimm menn ganga á land ok leita at vatni. Vignir kvað þess enga þörf ok sagði enga af sínu skipi fara skyldu. En er menn Odds kómu á eyna, höfðu þeir litla stund þar verit, áðr eyin sökk, ok drukknuðu þeir allir. Lyngi var vaxin ey sjá ofan. Ekki sáu þeir hana síðan upp koma. Horfnir váru ok klettarnir, þegar þeir sáu til.
Oddr undrast þetta mjök ok spurði Vigni, hverju þetta sætti. Vignir sagði: „Rétt þykkir mér þér fara vit eptir vexti. Nú mun ek segja þér, at þetta eru sjóskrímsl tvau. Heitir annat hafgufa, en annat lyngbakr. Er hann mestr allra hvala í heiminum, en hafgufa er mest skrímsl skapat í sjónum. Er þat hennar náttúra, at hún gleypir bæði menn ok skip ok hvali ok allt þat hún náir. Hún er í kafi, svá at dægrum skiptir, ok þá hún skýtr upp höfði sínu ok nösum, þá er þat aldri skemmr en sjávarfall, at hún er uppi. Nú var þat leiðar sundit, er vér fórum á millum kjapta hennar, en nasir hennar ok inn neðri kjaptrinn váru klettar þeir, er yðr sýndist í hafinu, en lyngbakr var ey sjá, er niðr sökk. En Ögmundr flóki hefir sent þessi kvikvendi í móti þér með fjölkynngi sinni til þess at bana þér ok öllum mönnum þínum. Hugði hann, at svá skyldi hafa farit fleiri sem þeir, at nú drukknuðu, en hann ætlaði, at hafgufan skyldi hafa gleypt oss alla. Nú siglda ek því í gin hennar, at ek vissa, at hún var nýkomin upp. Nú höfum vér getat sét við þessum vélum Ögmundar, en þó er þat mín hyggja, at af honum hljótir þú verst allra manna.“[3] |
Þjóðsögur
[breyta | breyta frumkóða]Ein af íslensku þjóðsögunum um Hafgufuna segir svo frá:
| Hér segir frá hafgufunni en svo er hvalur nefndur í fornri trú, líklega lyngbakur. Hún er svo stórvaxin að hún líkist meira landi en dýri. … . Þegar hafgufan opnar munninn er ginið líkast firði og synda í það sjávardýr sem hún svo gleypir. Einu sinni lenti herskip í gininu og hleyptu skipverjar af mörgum fallbyssum á hafgufuna . Henni hitnaði svo í kverkunum að hún hrækti skipinu út úr sér.[4] |
Kraki eða hafgufa
[breyta | breyta frumkóða]Poul Egede lýsti í dagbók sinn furðuskepnu sem hann sá á siglingu norður vesturströnd Grænlands árið 1734:[5]
“Her lod sig tilsyne et usædvanligt forfærdeligt Havdyr, der reiste sig saa höit over Vandet, at Hoveded rakte over vores store Mers. Det hade en lang spids Snude og blæste som en Hvalfisk, havde brede, store, nedhængende Laller, och Kroppen syntes at være begroed med Skjæl och var meget runken og ujevn paa Huden. … Hovedet var smalere end Kroppen, som syntes blæd och runken; … Naar den dukkede under, kasted den sig bagover. Siden kom den lange Hale (da nedentil var skabt som en Orm) op bagefter, meer end ett Skibs Længde fra Kroppen.” [6][7]
Langt fram eftir öldum töldu flestir Norður-Evrópubúar, jafnt lærðir sem leikmenn, að skepnur eins og krakinn og hafgufa væru alvörudýr. Seinnitíma náttúrufræðingar telja að margar þessar frásagnir hafi uppruna í risakolkröbbum. [8]
Tengt efni
[breyta | breyta frumkóða]Tenglar
[breyta | breyta frumkóða]- Eru sjávarskrímsli til?; grein á Vísindavef
- Jón Árnason, Árni Böðvarsson og Bjarni Vilhjálmsson. Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri, þriðja bindi. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga, 1954.
- Jón Baldur Hlíðberg og Sigurður Ægisson. Íslenskar kynjaskepnur. Reykjavík: JPV útgáfa, 2008.
- Þorvaldur Friðriksson, 2023. Skrímsli í sjó og vötnum á Íslandi. Söguútgáfan, ISBN 9789935312099
- Nokkur furðudýr fornaldar; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1961 Geymt 29 apríl 2016 í Wayback Machine
- Sæslangan er meinlaus fiskur; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1951
Heimildir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Magnús Már Lárusson bjó til prentunar (1955). Konungs skuggsjá – Speculum regale. H.f. Leiftur. bls. 32.
- ↑ „Hvers konar rit er Konungsskuggsjá?“.
- ↑ snerpa.is
- ↑ Sigfús Sigfússon ritstjóri (1982–1993). Íslenskar þjóðsögur og sagnir. 11 bindi. Þjóðsaga. bls. 162-163. ISBN 9789979590071.
- ↑ Poul Edgede (1788). Efterretninger om Grønland, uddragne af en Journal holden fra 1721 til 1788. Hans Christopher Schrøder.
- ↑ Finnur Magnússon; Carl Christian Rafn (1838—1845). Grönlands historiske mindesmærker (danska). Det Kongelige Nordiske Oldskrift-Selskab. bls. 373-374.
- ↑ Snarað úr dönsku: Hér birtist óvenjulega hræðileg sjóvera, sem reis svo hátt yfir hafinu að höfuð hennar náði upp fyrir sigluránna. Það hafði langt oddhvasst trýni og blés eins og hvalur, hafði breið, stór hangandi bægsli og líkamin virtist vera þakinn af skeljum og með grófa og ójafna húð. … Höfuðið var mjórra en líkaminn, sem virtist mjúkur og háll; … Þegar það kafaði kastaði það sér aftur á bak. Þá kom langi halinn (sem var í laginu eins og snákur að neðan) upp fyrir aftan, lengri en skipslengd frá bolnum.
- ↑ Paxton, C.G.M; Knatterud, E; Hedley, S.L (2005). Cetaceans, sex and sea serpents: an analysis of the Egede accounts of a “most dreadful monster” seen off the coast of Greenland in 1734. Volume 32, Issue 1. bindi. Society for the History of Natural History - Archives of Natural History.
{{cite book}}:|volume=has extra text (hjálp)