Hænsna-Þóris saga

Hænsna-Þóris saga er ein af Íslendingasögunum og á að gerast að mestu leyti í Borgarfirði um 960, og var skráð snemma á 13. öld.

Hænsna-Þóris saga fjallar um fátækan og óvinsælan mann sem aflar sér auðs með því að ferðast milli héraða og kaupa og selja ýmsar vörur. Tilnafnið fékk Þórir af því að hann með sér í eitt sinn hænsn í för norður um land og seldi þau með öðrum kaupskap og því var hann kallaður Hænsna-Þórir. Honum græddist fé á kaupskapnum og tókst að kaupa jörð í Norðurtungu í Borgarfirði.

Mikil átök brjótast út þegar Tungu-Oddur, áhrifamikill höfðingi, reynir að stjórna verði á vörum sem nýkomið kaupskip í Borgarfirði hafið flutt. Skipið var undir stjórn virts stýrimaðans að nafni Örn. Oddur bannar öllum að eiga viðskipti við Örn. Blund-Ketill, auðugur og virtur maður frá Örnólfsdal, þekktur fyrir örlæti sitt og vinsælasti maðurinn í héraðinu, fréttir af óréttlæti Odds. Þrátt fyrir hugsanlegar afleiðingar Odds tekur Blund-Ketill á móti Erni og farmi hans, og grefur þannig undan valdi Odds. Oddur, sem er meðvitaður um sterkt orðspor Blund-Ketills og þrjóskufullan heiður, lætur málið óleyst um tíma.

Um sumarið var lítill grasvöxtur og lítið um hey. Hænsa-Þórir hefur hey en neitar að selja nágrönnunum fyrir veturinn. Þeir taka þó heyið undir forystu Blund-Ketills og brennir þá Hænsa-Þórir Blund-Ketill lifandi í bænum í Örnólfsdal. Sem hefnd er Hænsa-Þórir er drepinn og hálshöggvinn; nágrannarnir innsigla síðan ágreining sinn með hjónabandi milli fjölskyldna sinna. Í sögunni er uppkomlingnum Hænsa-Þórir borið saman á neikvæðan hátt við nágranna sína, sem koma úr traustari uppruna; hann veldur deilum á milli þeirra.

Sagan dregur fram þætti í íslenskri menningu, svo sem gestrisni gagnvart gestum og ferðamönnum, örlæti gagnvart nágrönnum og nauðsyn þess að hafa stuðning höfðingja til að ná réttlæti. Ari Þorgilsson nefnir atburðina í Íslendingabók í tengslum við breytingu á íslenskum lögum, þar sem kæra átti ekki lengur að berast á næsta þingi heldur á fjórðungsþingi. Fræðimenn hefa lagt til að Hænsa-Þóris saga hafi verið rituð sem svar við lagabreytingum Magnúsar 6. Noregskonungs. Samkvæmt Jónsbók var bóndi skyldugur til að selja nágrönnum sínum hey ef þeir voru í mikilli neyð. Ef hann neitaði að selja heyið þurfti hann að greiða sekt og ef hann veitti mótspyrnu með valdi gátu nágrannar hans tekið heyið án þess að fremja glæp. Þetta var nýjung í íslenskum lögum og þessu var formleg mótmælt á Alþingi árið 1281. Samkvæmt þessari kenningu var sagan rituð sem áróður fyrir þessum lagabreytingum.

Samkvæmt íslenskum annálum var Blund-Ketill brenndur inni árið 962.

Sagan var skráð í skinnhandriti sem kallast Vatnshyrna sem varð eldinum að bráð í brunanum í Kaupmannahöfn 1728, en texti þess er varðveittur í eintaki Ketils prests Jörundarsonar (skráð hjá Stofnun Árna Magnússonar sem AM 516 4o)

Tenglar

• Hænsna-Þórirs saga, textinn á nútíma íslensku https://www.sagadb.org/haensna-thoris_saga
• Þórhallur Vilmundarson og Bjarni Vilhjálmsson (ritstjórar), Harðar saga, Íslenzk fornrit, 13 (Reykjavík: Hið Íslenzka Fornritfélag, 1991)
• Íslendingasögurnar, ásamt þýðingum
• Allar íslendingasögurnar í stafrófsröð frá Netútgáfunni