Gulleyjan

Gulleyjan

Forsíða útgáfu bókarinnar frá árinu 1911.
Höfundur	Robert Louis Stevenson
Upprunalegur titill	Treasure Island
Þýðandi	Árni Óskarsson (2016) Páll Skúlason (1942)
Land	Bretland
Tungumál	Enska
Stefnur	Ævintýrasaga, sögulegur skáldskapur
Útgefandi	Cassell and Company
Útgáfudagur	14. nóvember 1883
ISBN	ISBN 9789979335689

Gulleyjan, eða Fjársjóðseyjan í nýrri þýðingum (enska: Treasure Island), er skáldsaga eftir skoska rithöfundinn Robert Louis Stevenson.

Gulleyjan var upphaflega birt sem framhaldssaga frá 1881 til 1882 í barnatímaritinu Young Folks og var þá titluð Fjársjóðseyjan, eða Uppreisnin á Hispaniolu og var sögð samin af „George North skipstjóra“. Hún kom út sem bók þann 14. nóvember 1883 hjá bókafélaginu Cassell & Co.

Gulleyjan hafði mikil áhrif á það hvernig sjóræningjar eru sýndir í dægurmenningu. Sagnaminni eins og eyðieyjur, fjársjóðskort þar sem „X“ merkir felustaðinn og einfættir sjóarar með páfagauka á öxlinni urðu til í bókinni eða breiddust út með henni.

Söguþráður

Kort Stevensons af Gulleyjunni.

Jim Hawkins felur sig í eplatunnu og hlustar á sjóræningjana.

Á miðri 18. öld kemur gamall sjómaður sem kallar sjálfan sig „kafteininn“ sér fyrir á kránni „Benbow aðmírál“ nærri Bristol. Hann segir syni kráareigandans, Jim Hawkins, að vara sig á „einfættum sæfara“.

Dag einn birtist gamall sjóræningi að nafni Svarthundur til að vitja kafteinsins, sem er gamall skipsfélagi hans. Brátt kemur til rifrildis milli þeirra vegna dularfulls skjals og kafteinninn rekur Svarthund á brott með sverði. Kafteinninn, sem heitir í raun Billy Bones, fær heilablóðfall skömmu síðar. Sama kvöld deyr faðir Jims. Nokkrum dögum síðar birtist blindur betlari að nafni Púi og færir Bones kvaðningu sem kallast „svarti bletturinn“. Stuttu síðar fær Bones annað heilablóðfall og deyr.

Púi og félagar hans gera árás á krána en tollheimtumenn á hestum koma til bjargar og hestur eins þeirra treður Púa undir fótum. Jim og móðir hans sleppa undan með pakka úr skipskistu kafteinsins, sem reynist innihalda kort af eyjunni þar sem hinn ógurlegi sjóræningjaskipstjóri Flint faldi fjársjóð sinn. Jim sýnir nágrönnum mæðginanna, Livesey lækni og Trelawney óðalseiganda, kortið og þeir ákvæða að gera út leiðangur til eyjunnar með Jim sem messadreng.

Þeir sigla frá Bristol á skonnortu sem Trelawney hefur leigt, Hispaníólu, með skipstjóranum Alexander Smollett. Jim vingast við hinn einfætta matsvein skipsins, Langa-Jón Silver. Á siglingunni dynur ógæfa á þegar stýrimaðurinn, fyllibytta að nafni hr. Arrow, fellur fyrir borð í óveðri. Kvöld eitt felur Jim sig og hlerar á samtal Silvers og fleiri skipverja, sem tala sín á milli um að þeir hafi áður verið sjóræningjar í áhöfn Flints. Jim heyrir þá leggja á ráðin um að gera uppreisn eftir að fjársjóðurinn er fundinn og drepa skipstjórann og þá áhafnarmeðlimi sem halda tryggð við hann. Jim gerir Smollett kafteini, Trelawney og Livesey viðvart í laumi.

Þegar til eyjunnar er komið og stigið á land flýr Jim inn í frumskóginn eftir að hann verður vitni að því er Langi-Jón Silver myrðir einn skipverjanna fyrir að óhlýðnast skipun. Hann hittir skipbrotsmann að nafni Benna Gunn, sem er einnig fyrrum meðlimur í áhöfn Flints. Uppreisnarmennirnir á skipinu grípa til vopna og taka yfir skipið en bandamenn Jims og Smolletts finna sér skýli í yfirgefnu stauravirki á eyjunni. Eftir skammlíft vopnahlé gera sjóræningjarnir árás á stauravirkið, sem leiðir til blóðugs bardaga. Jim laumast aftur um borð í Hispaníólu og sker á akkeri skipsins svo það rekur meðfram fjörunni. Hann hittir fyrir sjóræningjann Israel Hands, sem hafði særst í ölvunarátökum við einn félaga sinna. Hands hjálpar Jim að sigla skipinu upp í fjöru í vík á norðurhluta eyjunnar en reynir síðan að drepa Jim með rýtingi. Jim skýtur hann til bana með tveimur byssum.

Jim fer í land og snýr aftur í stauravirkið en finnur þar bara Silver og sjóræningjana. Silver segir Jim að þegar allir sáu að skipið var horfið hafi Smollett og hans menn fallist á vopnahlé með því að afhenda Silver fjársjóðskortið gegn því að fá að fara í friði. Um morguninn birtist Livesey læknir til að hlúa að veiku og særðu sjóræningjunum og segir Silver að gæta sín þegar hann hefur fundið felustað fjársjóðsins. Silver og menn hans leggja af stað og hafa Jim með sér sem gísl. Þeir finna beinagrind sem bendir í átt að fjársjóðnum og verður hryllt við. Benni Gunn hrópar síðustu orð Flints kafteins innan úr skóginum, sem sannfærir hjátrúafulla sjóræningjana um að draugur Flints gangi aftur á eyjunni. Þeir finna loks fjársjóðskistu en hún reynist tóm. Sjóræningjarnir gera sig líklega til að drepa Silver og Jim en eru reknir á brott af mönnum Livesey læknis ásamt Gunn. Livesey útskýrir fyrir Jim að Benni Gunn var fyrir löngu búinn að finna mestallan fjársjóðinn og færa hann upp í helli sinn. Leiðangursmennirnir fara með þennan hluta fjársjóðsins um borð í Hispaníólu og sigla burt frá eyjunni, með Silver sem eina fanga sinn. Þegar skipið leggst við akkeri við höfn í Spænsku Ameríku á leiðinni stelur Silver poka af peningum og tekst að flýja. Hinir leiðangursmennirnir sigla heim til Bristol og skipta með sér fjársjóðnum. Hluti fjársjóðsins fannst aldrei en Jim segist aldrei ætla að snúa aftur til „þeirrar bölvuðu eyju“ til að leita að honum.

Innblástur

Myndskreyting eftir George Wylie Hutchinson (1894)

Stevenson skrifaði Gulleyjuna stuttu eftir að hann sneri aftur úr fyrstu ferð sinni til Ameríku, þar sem hann kvæntist. Hann var enn tiltölulega lítt þekktur rithöfundur þegar hann fékk hugmyndina að sögunni sumarið árið 1881 í Braemar í Skotlandi, þegar fjölskyldan þurfti að dúsa inni vegna óveðurs. Hann notaði hugmyndina um leynilegt kort sem vísaði leiðina að földum fjársjóði til að skemmta 12 ára stjúpsyni sínum, Lloyd Osbourne.

Stevenson var byrjaður að vinna að sögunni 25. ágúst og skrifaði til vinar síns: „Ef þetta fangar ekki athygli krakkanna, tja, þá hafa þeir farið til fjandans síðan ég var lítill. Ertu hissa að heyra að þetta er um sjóræningja, að þetta byrjar á krá Benbow aðmíráls á strönd Devon, að þetta snýst allt um kort og fjársjóð og uppreisn og yfirgefið skip... Þetta er mjög kjánalegt og hryllilega skemmtilegt – og það sem ég vil er besta bókin um sjóræningja sem hægt er að fá.“

Upprunalegur titill bókarinnar var Matsveinninn (e. The Sea Cook). Einum mánuði eftir hugmyndina að bókinni fóru kaflar úr henni að birtast í tímaritinu Young Folks. Eftir að Stevenson lauk nokkrum köflum á skömmum tíma varð hann að gera hlé á vinnunni vegna veikinda. Hann fór frá Skotlandi og hélt áfram með fyrstu drögin nálægt Lundúnum, þar sem hann ræddi við föður sinn um ýmis atriði í sögunni og faðir hans stakk upp á ýmsu sem Stevenson hafði með í söguni. Sagan var loks birt í sautján vikulegum köflum frá 1. október 1881 til 28. janúar 1882. Bókin var síðar endurútgefin sem skáldsagan Gulleyjan og varð fyrsta bók Stevensons sem hlaut mikið lof gagnrýnenda og seldist vel.

Vinsældir sagna um eyðieyjur má rekja aftur til ársins 1719, þegar Róbinson Krúsó eftir Daniel Defoe kom út. Einni öld síðar þróuðu skáldsögur eins og The Shipwreck eftir S. H. Burney (1816) og The Pirate eftir Sir Walter Scott (1822) frekar hugmyndir úr hinni sígildu sögu Defoe. Aðrir höfundar á miðri 19. öld héldu áfram á sömu braut, meðal annars James Fenimore Cooper í The Pilot (1823). Á sama tíma samdi Edgar Allan Poe „Handrit sem fannst í flösku“ (1833) og „Gullbjölluna“ (1843). Öll þessi verk höfðu áhrif á sögu Stevensons.

Stevenson fékk einnig meðvitað að láni hugmyndir frá fyrri höfundum. Í bréfi til Sidney Colvin í júlí 1884 skrifaði hann: „Gulleyjan spratt upp úr At Last eftir Kingsley, þar sem ég fékk dauðs manns kistuna — og það var uppsprettan — og upp úr History of the Notorious Pirates eftir hinn mikla Johnson skipstjóra.“ Stevenson viðurkenndi einnig að hann hefði fengið hugmyndina að bendandi beinagrind Flints úr Gullbjöllunni eftir Poe og að hann hefði byggt sögu Billy Bones á hluta úr bókinni Tales of a Traveller eftir Washington Irving, einn af uppáhaldsrithöfundum sínum.