Glasnost

Glasnost (kyrillískt letur: гласность) er hugtak sem merkir „opnun“ eða „gegnsæi“ á rússnesku. Orðið hefur ýmsar almennar og sértækar merkingar og vísar meðal annars til pólitískrar gegnsæisstefnu hjá ríkisstofnunum, upplýsingafrelsis og banns við því að þagga niður vandamál. Á níunda áratugnum varð glasnost þekkt sem pólitískt slagorð Míkhaíls Gorbatsjov, sem reyndi að auka gegnsæi ríkisstjórnar Sovétríkjanna innan ramma stefnunnar perestrojka.

Söguleg merking

Í rússneska keisaradæminu seint á 19. öld var orðið glasnost notað í beinni merkingu hugtaksins, „opnun“ og „alkunnugleiki“, og notað til að lýsa umbótum Alexanders 2. keisara á réttarkerfi landsins. Hann heimilaði meðal annars fjölmiðlum og almenningi að vera viðstaddir réttarhöld en eftir tímabil frjálslyndisvæðingar á valdaárum hans var réttarhöldum lokað fyrir almenningi á ný. Mannréttindafrömuðurinn Ljúdmíla Aleksejeva hefur skrifað um orðið glasnost að það hafi verið algengt orð á rússnesku í nokkrar aldir: „Það hafði verið í orðabókum og lögbókum frá því að orðabækur og lögbækur urðu til. Þetta var venjulegt, dugmikið og hversdagslegt orð sem var notað til að lýsa ferli, hvaða réttar- eða stjórnsýsluferli sem er, sem fór fram fyrir opnum dyrum.“ Á miðjum sjöunda áratug 20. aldar var orðið mikið notað í umræðum um nauðsyn þess að breyta innanlandsstefnu Sovétríkjanna í kalda stríðinu.

Í Sovétríkjunum

Útifundur nærri höfuðstöðvum KGB á Lúbjanka-torgi í Moskvu til minningar fórnarlamba Stalíns á degi pólitískra fanga, 30. október 1989.

Andófsmenn

Þann 5. desember 1965 var haldin svokölluð „glasnost-samkoma“ í Moskvu sem hefur verið talin lykilatburður í uppgangi sovésku borgararéttindahreyfingarinnar. Mótmælendur á Púshkín-torgi undir forystu Aleksandrs Jesenín-Volpín kröfðust þess að fá að fylgjast með lokuðum réttarhöldum Júlíj Daníel og Andrej Sínjavskíj. Mótmælendurnir lögðu fram kröfu um „glasnost“ og áttu þá nánar tiltekið við að veita ætti almenningi, óháðum eftirlitsmönnum og erlendum blaðamönnum aðgang að réttarhöldunum, sem haldin voru samkvæmt nýjum lögum rússneska sovétlýðveldisins um sakamálaréttarfar. Í 111. gr. laganna var kveðið á um að réttarhöld í Sovétríkjunum skyldu, með fáeinum undantekningum, vera opin almenningi.

Svipuð mótmæli gegn lokuðum réttarhöldum héldu áfram á árunum eftir dauða Stalíns. Andrej Sakharov fór til dæmis ekki til Óslóar til að taka við friðarverðlaunum Nóbels árið 1976 þar sem hann stóð þá í mótmælum fyrir utan dómshús í Vilníus og krafðist þess að fá að fylgjast með réttarhöldum ritstjórans og aðgerðasinnans Sergej Kovalev.

Gorbatsjov

Þann 10. desember 1984 flutti Míkhaíl Gorbatsjov, sem þá var í lykilstöðu til að verða næsti aðalritari sovéska kommúnistaflokksins, ræðu þar sem hann færði rök fyrir nauðsyn þess að innleiða glasnost ásamt öðrum umbótum á borð við perestrojka. Þegar Gorbatsjov varð aðalritari næsta ár hleypti hann af stokkunum glasnost-herferðinni. Aleksandr Jakovlev, formaður áróðursdeildar Kommúnistaflokks Sovétríkjanna, er álitinn hugmyndasmiðurinn á bak við umbótaherferð Gorbatsjovs.

Glasnost var túlkað sem orð fyrir aukið gegnsæi opinberra stofnana og stjórnarathafna í Sovétríkjunum. Með orðinu endurspeglaðist sú stefna Gorbatsjovs að leyfa sovéskum borgurum að ræða vandamál innan stjórnkerfisins á opinberum vettvangi og leggja fram mögulegar lausnir. Gorbatsjov hvatti til opinberrar umræðu og gagnrýni á leiðtoga og til aukinnar umfjöllunar um aðgerðir stjórnvalda í fjölmiðlum. Sumir gagnrýnendur stjórnvalda, sér í lagi í hópi lögspekinga og andófsmanna, töldu hin nýju slagorð Gorbatsjovs óljós og ófullnægjandi. Aleksej Símonov, forseti Glasnost-varnarstofnunarinnar, skilgreindi glasnost á gagnrýninn máta sem „skjaldböku að skríða í átt að málfrelsi“.

Á umbótatímanum frá 1985 til 1991 var glasnost gjarnan tengt við aðrar almennar stefnur eins og perestrojka (bókst. endurskipulagning) og demokratízatsíja (lýðræðisvæðing). Gorbatsjov vísaði oft til glasnost-stefnunnar þegar hann talaði fyrir stefnum sem áttu að draga úr spillingu á æðstu stöðum í Kommúnistaflokknum og ríkisstjórn Sovétríkjanna og koma í veg fyrir valdníðslu innan miðstjórnar flokksins. Margræðni „glasnost“-hugtaksins var mjög einkennandi fyrir þetta sex ára tímabil í aðdraganda hruns Sovétríkjanna. Dregið var úr ritskoðun fyrir útgáfu og útsendingar og upplýsingafrelsi jókst.

Á glasnost-tímabilinu jukust samskipti milli sovéskra ríkisborgara og vesturlandabúa, sér í lagi við Bandaríkjamenn. Hömlum á ferðafrelsi margra Sovétmanna var aflétt, sem auðveldaði gagnskipti á milli Sovétríkjanna og Vesturlanda.

Þótt glasnost sé gjarnan tengt við málfrelsi var aðalmarkmið stefnunnar sú að gera stjórn Sovétríkjanna gagnsæja og draga úr valdaeinokun fámennrar klíku embættismanna á efnahagi og stjórnsýslu landsins.^{[heimild vantar]}

Á tíma glasnost-stefnunnar var saga Sovétríkjanna í valdatíð Stalíns endurmetin, ritskoðuð verk urðu aðgengilegri á bókasöfnum og málfrelsi jókst meðal borgara og fjölmiðla. Það var á níunda áratugnum sem flest fólk í Sovétríkjunum varð vart við grimmdarverk Stalíns og lærði um fleiri atburði sem höfðu verið þurrkaðir úr sögubókunum.

Utan Sovétríkjanna

Glasnost-stefna Gorbatsjovs hlaut blendnar viðtökur í öðrum kommúnistaríkjum, einkum utan austurblokkarinnar.

Stuðningur

Svipaðar stefnur voru innleiddar í Austur-Evrópu og leiddu til lýðræðisumbóta, einkum í Póllandi og Tékklandi. Eftirfarandi kommúnistaríki innleiddu glasnost og svipaðar umbótastefnur:

• Búlgaría
• Tékkóslóvakía
• Austur-Þýskaland
• Ungverjaland
• Mongólía
• Pólland
• Víetnam

Í Júgóslavíu höfðu svipaðar umbótastefnur verið teknar upp, upphaflega í Slóveníu.

Andstaða

Eftirfarandi kommúnisaríki tóku ekki upp glasnost eða svipaðar umbætur:

• Kína (hafði þegar tekið upp eigin umbótastefnu sem var frábrugðin þeirri sovésku)
• Kúba
• Laos
• Norður-Kórea
• Rúmenía (Nicolae Ceaușescu var mótfallinn henni)