Gjörunnin matvæli
Gjörunnin matvæli (e. Ultra-Processed Foods eða UPF ) eru iðnaðarframleidd matvæli, sem almennt eru unnin úr náttúrulegum matvælum eða gerð úr öðrum lífrænum efnasamböndum.[1][2] Algengasta skilgreiningin sem notuð er í dag fyrir UPF er Nova matvælaflokkunarkerfi en í því kerfi er matvælum skipt í þessa fjóra flokka eftir vinnslustigi 1) óunnin eða mjög lítið unnin matvæli, 2) unnin matvæli til matargerðar, 3) unnin matvæli og 4) gjörunnin matvæli sem er matvæli sem hafa verið endurmótuð með vinnslu og ýmsum aukaefnum. UPF eru venjulega mótuð til að vera þægileg í notkun, hafa mikið geymsluþol og vera ofurbragðgóð (e. hyperpalatable), oft með því að nota matvælaaukefni eins og rotvarnarefni, bindiefni, litarefni og bragðefni.[3] UPF fara venjulega í gegnum ferli eins og mótun, útpressun (deigi þrýst gegnum mót með mynstri á) , vetnisbindingu (vetni er bætt við fljótandi jurtaolíu til breyta henni í fast form, þykkja og hækka bræðslumark) eða steikingu.[4]
UPF varð fyrst alsráðandi í alþjóðlegum matvælakerfum upp úr 1980 , [5] og hugtakið hugtakið gjörunnin matvæli varð þekkt eftir grein brasilískra vísindamanna árið 2009 sem hluti af Nova flokkunarkerfinu. [6] Í Nova kerfinu teljast til gjörunninna matvæla flest brauð og aðrar fjöldaframleiddar bakaðar vörur, frosnar pizzur, skyndinúðlur, jógúrt með bragðefnum, ávaxta- og mjólkurdrykkir, megrunarfæðisvörur, barnamatur og flest af því sem er talið ruslmatur.[7][8] Nova skilgreiningin tekur tillit til innihaldsefna, vinnslu og hvernig vörur eru seldar;[9] næringarinnihald er ekki metið.[10]
Frá og með árinu 2024 eru rannsóknir á áhrifum UPFs að þróast hratt.[11] Faraldsfræðileg gögn benda til þess að neysla á UPF tengist vissum sjúkdómum (ekki þó smitsjúkdómum) og offitu.[12]
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Monteiro C (2010). „The big issue is ultra-processing“. World Nutrition (enska). 1 (6): 237–269. ISSN 2041-9775.
- ↑ Monteiro C (2011). „The big issue is ultra-processing. Why bread, hot dogs – and margarine – are ultra-processed“. World Nutrition (enska). 2 (10): 534–549. ISSN 2041-9775.
- ↑ Monteiro CA, Cannon G, Levy RB, Moubarac JC, Louzada ML, Rauber F, Khandpur N, Cediel G, Neri D, Martinez-Steele E, Baraldi LG, Jaime PC (apríl 2019). „Ultra-processed foods: what they are and how to identify them“. Public Health Nutrition. 22 (5): 936–941. doi:10.1017/S1368980018003762. PMC 10260459. PMID 30744710.
- ↑ Touvier M, da Costa Louzada ML, Mozaffarian D, Baker P, Juul F, Srour B (október 2023). „Ultra-processed foods and cardiometabolic health: public health policies to reduce consumption cannot wait“. BMJ. 383. doi:10.1136/bmj-2023-075294. PMC 10561017. PMID 37813465.
- ↑ Fardet A (2018). „Characterization of the Degree of Food Processing in Relation With Its Health Potential and Effects“. Advances in Food and Nutrition Research. 85. bindi. Elsevier. bls. 79–129. doi:10.1016/bs.afnr.2018.02.002. ISBN 978-0-12-815089-4. PMID 29860978.
- ↑ Monteiro CA, Levy RB, Claro RM, Castro IR, Cannon G (nóvember 2010). „A new classification of foods based on the extent and purpose of their processing“. Cadernos de Saude Publica. 26 (11): 2039–2049. doi:10.1590/S0102-311X2010001100005. PMID 21180977.
- ↑ Gibney MJ (febrúar 2019). „Ultra-Processed Foods: Definitions and Policy Issues“. Current Developments in Nutrition. 3 (2). doi:10.1093/cdn/nzy077. PMC 6389637. PMID 30820487.
- ↑ Dixon, Rachel (6. september 2023). „Ultra-processed foods: the 19 things everyone needs to know“. The Guardian. Sótt 24. september 2024.
- ↑ Monteiro CA (maí 2009). „Nutrition and health. The issue is not food, nor nutrients, so much as processing“. Public Health Nutrition. 12 (5): 729–731. doi:10.1017/S1368980009005291. PMID 19366466. S2CID 42136316.
- ↑ Lockyer S, Spiro A, Berry S, He J, Loth S, Martinez-Inchausti A, Mellor D, Raats M, Sokolović M, Vijaykumar S, Stanner S (júní 2023). „How do we differentiate not demonise - Is there a role for healthier processed foods in an age of food insecurity? Proceedings of a roundtable event“. Nutrition Bulletin. 48 (2): 278–295. doi:10.1111/nbu.12617. PMID 37164357. S2CID 258618401.
- ↑ Touvier M, da Costa Louzada ML, Mozaffarian D, Baker P, Juul F, Srour B (október 2023). „Ultra-processed foods and cardiometabolic health: public health policies to reduce consumption cannot wait“. BMJ. 383. doi:10.1136/bmj-2023-075294. PMC 10561017. PMID 37813465.
- ↑ Pagliai G, Dinu M, Madarena MP, Bonaccio M, Iacoviello L, Sofi F (febrúar 2021). „Consumption of ultra-processed foods and health status: a systematic review and meta-analysis“. The British Journal of Nutrition. 125 (3): 308–318. doi:10.1017/S0007114520002688. PMC 7844609. PMID 32792031.