Gizur Ísleifsson Bergsteinsson
Gizur Ísleifsson Bergsteinsson | |
|---|---|
| Fæðing | 18. apríl 1902 |
| Andlát | 26. mars 1997 (94 ára) |
| Þjóðerni | Íslendingur |
| Störf | Lögfræðingur, embættismaður, hæstaréttardómari |
| Þekkt fyrir | Dómari og forseti Hæstaréttar Íslands; handhafi forsetavalds í forföllum forseta Íslands |
Gizur Ísleifsson Bergsteinsson (18. apríl 1902 – 26. mars 1997) var íslenskur lögfræðingur, embættismaður og hæstaréttardómari. Hann var skipaður dómari við Hæstarétt Íslands árið 1935, aðeins 33 ára gamall, og gegndi embættinu í rúmlega 36 ár þar til hann lét af störfum 1. mars 1972.[1] Gizur var forseti Hæstaréttar um níu ára skeið og var virtur fyrir dómaraferil sinn.[2]
Ævi og menntun
[breyta | breyta frumkóða]Gizur fæddist á Árgilsstöðum í Hvolhreppi 18. apríl 1902. Foreldrar hans voru Bergsteinn Ólafsson, bóndi og oddviti, og Þórunn Ísleifsdóttir. Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1923 og embættisprófi í lögfræði frá Háskóla Íslands árið 1927. Árin 1927–1928 stundaði hann framhaldsnám í lögfræði við háskólana í Berlín og Kaupmannahöfn.[3]
Starfsferill
[breyta | breyta frumkóða]Upphaf starfsferils
[breyta | breyta frumkóða]Gizur hóf störf sem endurskoðandi hjá sýslumönnum og bæjarfógetum á árunum 1928–1929. Árið 1929 var hann skipaður fulltrúi í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu og gegndi síðar störfum skrifstofustjóra þar.[4] Hann sinnti jafnframt setudómarastörfum á þessum árum.[4]
Hæstaréttardómari
[breyta | breyta frumkóða]24. september 1935 var Gizur skipaður dómari við Hæstarétt Íslands frá og með 1. október sama árs. Hann sat í réttinum til 1. mars 1972 og var forseti Hæstaréttar samtals í níu ár.[5]
Lagastarf og nefndarstörf
[breyta | breyta frumkóða]Gizur sat í fjölda nefnda á vegum ríkisins og tók þátt í mótun íslenskrar löggjafar.[6] Hann kom meðal annars að undirbúningi frumvarpa að bifreiðalögum[7], fyrstu lögum um loftferðir og ýmiss konar réttarfarslaga.[4] Hann kom einnig að vinnu sem tengdist hegningarlögum, barnaverndarlögum og lögum um lax- og silungsveiði.[8][9] Sem formaður ríkisskattanefndar á árunum 1934–1935[10] og formaður yfirmatsnefndar samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði 1942–1990 stýrði hann umfangsmikilli stjórnsýsluvinnu.[3]
Ritstörf
[breyta | breyta frumkóða]Þrátt fyrir að dómstörf og nefndarseta tækju megnið af starfsferli hans sinnti Gizur ritstörfum og beitti sér fyrir vönduðu málfari. Hann tók þátt í útgáfu fyrsta íslenska lagasafnsins árið 1931 og lagði síðar áherslu á skýra og vandaða íslensku í dómum og fræðilegum skrifum. Í tilefni níræðisafmælis hans árið 1992 var honum tileinkað afmælisrit með þrettán fræðigreinum.[11]
Helstu rit
[breyta | breyta frumkóða]- „Nokkrar hugleiðingar um fébótaábyrgð ríkisins“ (1940), kafli í afmælisriti helguðu Einari Arnórssyni hæstaréttardómara.[12]
- „Nokkur sjónarmið í skaðabótarétti“ (1963).[14]
- „Lagastafir eru ekki allt: á endanum gildir hyggjuvitið“ (1995), grein í Úlfljóti, 48. árg., 1. tbl.
Handhafi forsetavalds
[breyta | breyta frumkóða]Sem forseti Hæstaréttar var Gizur einn þeirra sem fóru með forsetavald í forföllum forseta Íslands, ásamt forsætisráðherra og forseta Alþingis.[15]
Í umfjöllun um embættistöku Ásgeirs Ásgeirssonar árið 1956 er tekið fram að handhafar forsetavaldsins hafi setið við hlið forseta við athöfnina og að forseti Hæstaréttar hafi leitt forsetann til sætis.[16] Í frásögn dagblaðsins Tíminn er einnig getið þeirra sem fóru með forsetavald á þessum tíma, þar á meðal Gizurar sem forseta Hæstaréttar.[17]
Handhafarnir sinntu formlegum skyldum; þegar forsetahjónin komu heim til landsins árið 1960 tóku Ólafur Thors forsætisráðherra, Friðjón Skarphéðinsson forseti sameinaðs Alþingis og Gizur Bergsteinsson á móti þeim.[18] Sem handhafar forsetavalds undirrituðu þeir Bjarni Benediktsson forsætisráðherra, Birgir Finnsson forseti sameinaðs þings og Gizur Bergsteinsson forseti Hæstaréttar bréf um setningu 86. löggjafarþings 1966 og síðar þingrof og boðun alþingiskosninga 1967.[19][20][21]
Einkalíf
[breyta | breyta frumkóða]Gizur kvæntist Dagmar Lúðvíksdóttur árið 1931 og eignuðust þau fjögur börn: Lúðvík, Bergstein, Sigurð og Sigríði.[22] Hann var mikill unnandi íslenskrar tungu og lagði áherslu á vandað mál í störfum sínum.[23]
Arfleifð
[breyta | breyta frumkóða]Gizur lést 26. mars 1997. Hann er minnst fyrir traustan dómaraferil, víðtæka lagakunnáttu og áhrif á íslenska réttarþróun.
Heimildir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ „Fyrrverandi dómarar“. Hæstiréttur Íslands. Sótt 16. desember 2025.
- ↑ „5 orður fyrir embættisstörf“. Þjóðviljinn. desember 1958. Sótt desember 2025.
- 1 2 Haraldur Henrysson (desember 1997). „Gizur Bergsteinsson - Minning“. Tímarit lögfræðinga. Sótt 12 2025.
- 1 2 3 „Ætt og uppruni“. Timarit.is. Sótt 16. desember 2025.
- ↑ Theodór B. Líndal (janúar 1972). „Gizur Bergsteinsson hæstaréttardómari lætur af störfum“. Tímarit lögfræðinga. Sótt 12 2025.
- ↑ Bjarni Benediktsson (október 1955). „Meðferð einkamála í héraði“. Alþingi. Sótt 12 2025.
- ↑ „Stjórnskipuð nefnd um umferðarslysin“. Alþýðublaðið. júlí 1945. Sótt desember 2025.
- ↑ Halldór Pálsson (1968). „Skýrsla búnaðarmálastjóra“. Búnaðarfélag Íslands. Sótt desember 2025.
- ↑ Óðinn Sigurþórsson (apríl 2002). „Aldarminning: Gizur Bergsteinsson“. Morgunblaðið. Sótt desember 2025.
- ↑ „Gizur Bergsteinsson“. Morgunblaðið. október 1960. Sótt desember 2025.
- ↑ Afmælisrit : Gizur Bergsteinsson níræður 18. apríl 1992. Sleipnir. ISBN 9979906944.
- ↑ Afmælisrit helgað Einari Arnórssyni hæstaréttardómara sextugum 24. febrúar 1940. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja. bls. 76-102.
- ↑ Skrá um lagabókmenntir eftir íslenska höfunda. Tímarit lögfræðinga. 1955. bls. 74.
- ↑ „Rýmkuð sakarregla“. Tímarit lögfræðinga: 17. 1992.
- ↑ „Starfandi forseti“. Wikipedia á íslensku. Sótt 16. desember 2025.
- ↑ „Nýi forsetinn tekur við embætti“. timarit.is. 1956. Sótt 16. desember 2025.
- ↑ „Embættistökuathöfn forseta“. timarit.is. 1956. Sótt 16. desember 2025.
- ↑ „Forseti Íslands kom heim í gær“. Vísir. október 1960. Sótt desember 2025.
- ↑ „Þingtíðindi Alþingis 1966 – bréf handhafa forsetavalds“. Þingtíðindi Alþingis. 1966.
- ↑ „Þingtíðindi Alþingis 1967 – bréf handhafa forsetavalds“. Þingtíðindi Alþingis. 1967.
- ↑ „Þinglausnir fóru fram í gær“. Morgunblaðið. apríl 1967. Sótt desember 2025.
- ↑ Dagmar Sigurðardóttir (september 1997). „Dagmar Lúðvíksdóttir“. Morgunblaðið. Sótt desember 2025.
- ↑ Marta Bergman (04 1997). „Gizur Bergsteinsson“. Morgunblaðið. Sótt desember 2025.