Gaslýsing
Gaslýsing er þýðing á nýyrði í ensku frá fyrsta áratug 21. aldarinnar, „gaslighting“, sem er ákveðin tegund af andlegu ofbeldi. Gaslýsing felst í því að veruleiki fórnarlambs ofbeldisins er ítrekað dreginn í efa með það að markmiði að grafa undan sjálfstrausti þess.
Hugtakið rekur uppruna sinn til ensks leikrits, Gas Light, frá 1938 eftir Patrick Hamilton. Það segir frá eiginmanni sem virðist tillitssamur og ástríkur, en grefur undan geðheilsu konu sinnar með því að fá hana til að efast um eigin upplifun af veruleikanum. Markmiðið er að konan „missi vitið“ og eiginmaðurinn erfi hana.[1] Titill leikritsins er dreginn af því að gaslýsingin í húsi hjónanna virtist breytast þegar eiginkonan var ein heima. Eiginmaðurinn stundaði að breyta lýsingunni á laun, en hélt því svo fram að eiginkona hans væri að ímynda sér það.[2] Leikritið var gert að kvikmynd eftir Thorold Dickinson árið 1940, sem var síðan endurgerð 1944 sem bandaríska kvikmyndin Gasljós (Gaslight) í leikstjórn George Cukor með Ingrid Bergman og Angelu Lansbury í aðalhlutverkum.
Orðið „gaslýsing“ (gaslighting) kemur hvorki fyrir í leikritinu né kvikmyndunum. Það náði fyrst vinsældum í almennri umræðu um miðjan 2. áratug 21. aldar til að lýsa samskiptamynstri þar sem annar aðilinn heldur markvisst og ítrekað fram ósannindum til að fá fórnarlambið til að efast um eigin getu til sjálfstjórnar.[3][4] Það á þannig við um náin samskipti sem einkennast af valdaójafnvægi og stjórnun, en ekki um öll tilvik þar sem fólk efast um sannindi sem aðrir halda fram þótt það sé oft notað í slíkum tilvikum. Orðið er stundum notað í annars konar aðstæðum, eins og stjórnmálaumræðu og samskiptum einstaklinga og fyrirtækja, og sumir hafa lýst áhyggjum af ofnotkun þess.[5]
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Thomas, Laura (2018). „Gaslight and gaslighting“. The Lancet. Psychiatry. 5 (2): 117–118. doi:10.1016/S2215-0366(18)30024-5. PMID 29413137. Afrit af uppruna á 17 nóvember 2022. Sótt 1 febrúar 2018.
- ↑ Sweet, Paige L. „How Gaslighting Manipulates Reality“. Scientific American. Afrit af uppruna á 15. september 2022. Sótt 30 maí 2022.
- ↑ DiGiulio, Sarah (13 júlí 2018). „What is gaslighting? And how do you know if it's happening to you?“. NBC News. Afrit af uppruna á 31. desember 2021. Sótt 13 júlí 2018.
- ↑ Sarkis, Stephanie (2018). Gaslighting: Recognize Manipulative and Emotionally Abusive People – and Break Free. Da Capo Press. ISBN 978-0-7382-8466-8. OCLC 1023486127.
- ↑ Terri Apter (15. október 2024). „Rescuing the Term "Gaslighting" From Overuse“. PsychologyToday.
