Gústaf 3.
| ||||
 | ||||
Gústaf 3. | ||||
| Ríkisár | 12. febrúar 1771 – 29. mars 1792 | |||
| Kjörorð | Fäderneslandet | |||
| Fæddur | 24. janúar 1746 | |||
| Stokkhólmi, Svíþjóð | ||||
| Dáinn | 29. mars 1792 (46 ára) | |||
| Stokkhólmshöll, Stokkhólmi, Svíþjóð | ||||
| Gröf | Riddarahólmskirkjunni | |||
| Undirskrift |  | |||
| Konungsfjölskyldan | ||||
| Faðir | Adolf Friðrik Svíakonungur | |||
| Móðir | Lovísa Úlrika af Prússlandi | |||
| Eiginkona | Soffía Magdalena af Danmörku (g. 1766) | |||
| Börn | ||||
Gústaf 3. (24. janúar 1746 – 29. mars 1792) var konungur Svíþjóðar frá 1771 til 1792. Hann var sonur Adolfs Friðriks Svíakonungs og Lovísu Úlriku drottningar, bróðir Karls 13. og frændi Katrínar 2. miklu af Rússlandi.
Margir sagnfræðingar líta á Gústaf 3. sem einn ráðríkasta, virkasta og umdeildasta konung í sögu Svíþjóðar. Eftirmæli og söguleg arfleifð hans hafa verið afar misjöfn eftir sagnfræðingum.[1]
Æviágrip
[breyta | breyta frumkóða]Gústaf 3. fæddist í Wrangel-höll í Stokkhólmi. Hann var snemma undir áhrifum af hugmyndum upplýsingarinnar í Frakklandi, upphaflega mest í gegnum móður sína en einnig í gegnum aðra í nærumhverfi sínu. Sænska ríkisþingið hafði afskipti af uppeldi hans og valdi kennara fyrir hann þvert gegn óskum foreldra hans. Carl Gustaf Tessin var einn fyrsti kennari hans og valið á honum hafði mikla þýðingu í uppvexti Gústafs.
Árið 1749 gerði Svíþjóð vináttusamning við dansk-norska ríkið og því var Gústaf trúlofaður Soffíu Magdalenu prinsessu, dóttur Friðriks 5. Danakonungs, tveimur árum síðar.[2] Gústaf kvæntist Soffíu Magdalenu í Kaupmannahöfn þann 1. október 1766.[3]
Árið 1756 var Carl Fredrik Scheffer skipaður helsti ráðgjafi og kennari krúnuarfans. Foreldrar Gústafs voru ekki ánægðir með valið og lýstu opinskátt yfir óánægju sinni með það. Konungshjónin fóru gjarnan hörðum orðum um ríkisþingið í viðurvist sonar síns.
Þegar Gústaf var krónprins var hann þegar virkur í forystu „hirðflokksins“, sem vildi svipta þingið völdum og koma aftur á einveldi í Svíþjóð, og varð í auknum mæli vonarstjarna sænskra þjóðernissinna. Hann tók þátt í samningaviðræðum á ríkisþinginu árið 1769 á milli hirðflokksins, „hattaflokksins“ og franska sendiherrans og tók þátt í tilraunum til að fá Adolf Friðrik til að afsala sér krúnunni í desember 1768 til að knýja fram neyðarfund þingsins og umbætur í hirðsiðum.
Valdatími Gústafs
[breyta | breyta frumkóða]
Þegar faðir hans lést 12. febrúar 1771 var Gústaf staddur í París, þar sem hann sóttist eftir ráðum og stuðningi Loðvíks 15. Frakkakonungs í tengslum við væntanlegan fund ríkisþingsins.
Árið 1772 framdi Gústaf svokallað „blóðlaust valdarán“ og innleiddi nýja stjórnarskrá í von um að stilla til friðar eftir margra ára flokkadeilur í landinu.[4] Hann fangelsaði flokksleiðtoga og kom á fót nýju stjórnkerfi þar sem konungurinn hlaut veruleg völd. Hann innleiddi prentfrelsi og verslunarfrelsi, bannaði pyntingar, styrkti réttarríkið og tók spillingu í stjórnsýslunni föstum tökum.[5]
Árið 1777 varð Gústaf 3. fyrsti þjóðhöfðingi hlutlauss ríkis sem viðurkenndi sjálfstæði Bandaríkjanna[6] á meðan landið átti í sjálfstæðisstríði sínu gegn Bretlandi. Þúsundir sænskra hermanna börðust með Bandaríkjamönnum í stríðinu,[7] aðallega með leiðangursher Frakka.[8] Árið 1784 kom Gústaf Sankti-Bartólómeusareyju undir stjórn Svía og endurreisti þar með sænskt nýlenduveldi í Ameríku. Með því að eigna Svíþjóð eyjuna hagnaðist Gústaf persónulega mjög á þrælaversluninni á Atlantshafi.[9]
Á níunda áratugnum einbeitti Gústaf sér að utanríkismálum. Utanríkisstefna hans einkenndist af síaukinni andúð á Danmörku, viðleitni til að innlima Noreg í Svíþjóð og til að gera Svíþjóð að stórveldi á ný. Árið 1788 hóf Gústaf stríð gegn Rússlandi en varð að draga í land vegna uppreisnar hins svokallaða Anjalabandalags í sænska hernum. Hann hóf stríðið á ný árið 1789, aðallega á hafi. Stríðinu lauk árið 1790 með friðinum í Värälä.
Efnahagur Svíþjóðar var í rúst vegna stríðsins en Gústaf íhugaði engu að síður að gera hernaðaríhlutun í Frakklandi þegar franska byltingin hófst. Hann var orðinn afar óvinsæll og því hófust samsæri gegn honum. Þann 16. mars 1792 skaut höfuðsmaðurinn Jacob Johan Anckarström Gústaf á grímuballi í Stokkhólmsóperunni. Gústaf lést úr sárum sínum þann 29. mars. Morðið á Gústaf varð innlásturinn að óperunni Un ballo in maschera (Grímuballið) eftir Giuseppe Verdi árið 1859.
Gústaf samdi sjálfur forleik óperunnar Gustaf Wasa, sem Johan Henrik Kellgren skrifaði handrit að og Johann Gottlieb Naumann samdi tónlist fyrir.[10] Hann var áhugasamur um list og keypti meðal annars fjölda gamalla höggmynda í ferð sinni til Ítalíu árin 1783-84, sem í dag eru varðveitt á fornminjasafni Gústafs 3. í Stokkhólmi. Stytta af konungnum eftir Johan Tobias Sergel var reist í Stokkhólmi árið 1808.
Líkt og aðrir upplýstir einvaldar síns tíma var Gústaf mótfallinn dauðarefsingum. Á banalegu sinni bað hann um að morðingja sínum yrði ekki refsað. Að konungnum látnum var Anckarström, sem hafði skotið Gústaf, engu að síður hýddur í þrjá daga, hálshöggvinn, limlestur og skorinn í búta.[11]
Heimildir
[breyta | breyta frumkóða]- Hobson, Rolf, Europeisk politisk historie 1750–1950, Cappelen Damm Akademisk, 2015, ISBN 978-82-02-24316-6
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Erik Lønnroth: Den stora rollen, kung Gustaf III spelad av honom sjelv, Svenska Akademien & Norstedts, 1986.
- ↑ Om Sofia Magdalena i Wilhelmina Stålberg: Anteckningar om svenska qvinnor
- ↑ Om Sofia Magdalena i Dansk biografisk leksikon
- ↑ Barton, H. A. (1972). „Gustav III of Sweden and the Enlightenment“. Eighteenth-Century Studies. 6 (1): 1–34. doi:10.2307/3031560.
- ↑ Hobson 2015, bls. 67–68
- ↑ Anna Klerkäng in Sweden – America's First Friend Örebro 1958
- ↑ Barton, H.A. (1966). „Sweden and the War of American Independence“. The William and Mary Quarterly. 23 (3): 408–430. doi:10.2307/1919238. JSTOR 1919238.
- ↑ „Sweden's Part in the American Revolution“. Sweden & The American Revolution. By Adolph B. Benson. Illustrated. 216 pp. New Haven: The Tuttle, Morehouse & Taylor Company. The New York Times. 3 júlí 1927.
- ↑ Harrison, Dick (24. september 2016). „Sanningen om det svenska slaveriet (SvD Premium)“. Svenska Dagbladet. Sótt 23. desember 2017.
- ↑ „Stilperioder i Sverige, Gustaviansk 1775-1810 mitslot.com“. Afrit af upprunalegu geymt þann 27 ágúst 2008. Sótt 27 júlí 2025.
- ↑ Torgrim Sørnes: Ondskap – de henrettede i Norge 1815-1876, side 21, forlaget Schibsted, Oslo 2009, ISBN 978-82-516-2720-7
| Fyrirrennari: Adolf Friðrik |
|
Eftirmaður: Gústaf 4. Adólf | |||