Erfðaauðlind
Erfðaauðlind er erfðaefni sem hefur eða gæti haft efnahagslegt gildi. Erfðaefnið getur verið upprunnið úr jurt, dýri eða örveru, með arfgenga virka eiginleika sem hægt er að hagnýta. Hugtakið var fyrst sett fram í orðalista á Umhverfisráðstefnunni í Ríó 1992 sem varð grunnurinn að Samningi Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni. Áður var stundum notast við hugtakið „líffræðileg auðlind“ í sömu merkingu.[1]
Hagnýting erfðaauðlinda er afmörkuð í Nagoya-bókuninni við Samninginn um líffræðilega fjölbreytni frá 2010 og í Samningi um erfðaauðlindir plantna í matvælaframleiðslu og landbúnaði frá 2007 meðal annars.[2] Ísland á aðeins aðild að síðarnefnda samningnum.[3][4] Árið 2003 stóð Norræna ráðherranefndin fyrir útgáfu Kalmaryfirlýsingarinnar um frjálst og opið aðgengi að erfðaauðlindum sem Norðurlöndin varðveita. Árið 2008 var norræna stofnunin NordGen stofnuð með sameiningu þriggja norrænna genabanka. Árið 2023 var svo gefin út uppfærð Kalmaryfirlýsing (um „Aðgang og réttindi fyrir erfðaauðlindir 2023“).[5]
Erfðaauðlindir hafa verið hagnýttar í landbúnaði í þúsundir ára. Hagnýting erfðaauðlinda hefur orðið mikilvægari með framförum í líftækni síðustu áratugi. Þessar framfarir hafa vakið spurningar um stöðu hefðbundinnar þekkingar,[6] umhverfissiðfræði,[7] markaðssetningu útsæðis,[8] hættu á erfðamengun, og óafturkræf inngrip í náttúruna.
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Allem, A.C. (2000). „The terms genetic resource, biological resource, and biodiversity examined“. The Environmentalist. 20: 335–341. doi:10.1023/A:1006730000698.
- ↑ „International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture“. FAO.org. Sótt 25.3.2025.
- ↑ „20: Erfðaefni og erfðaauðlindir“. Hvítbók um náttúruvernd (PDF). 2011. bls. 337–345.
- ↑ „Auglýsing um alþjóðasamning um erfðaauðlindir plantna í matvælaframleiðslu og landbúnaði“ (PDF). Stjórnarráðið. 7. desember 2022.
- ↑ „Kalmaryfirlýsing II“. Sótt 25.3.2025.
- ↑ Aguilar, G. (2001). „Access to genetic resources and protection of traditional knowledge in the territories of indigenous peoples“. Environmental Science & Policy. 4 (4–5): 241–256. doi:10.1016/S1462-9011(01)00028-4.
- ↑ Deplazes-Zemp, Anna (2019). „Challenges of Justice in the Context of Plant Genetic Resources“. Frontiers in Plant Science. 10. doi:10.3389/fpls.2019.01266. ISSN 1664-462X.
- ↑ Hilger, T., Lewandowski, I., Winkler, B., Ramsperger, B., & Kageyama, P. (2015). „Seeds of Change: Plant Genetic Resources and People's“. Agroecology. bls. 123–146. doi:10.5772/59984.
