Einteinungur
Einteinungur er farartæki sem er afbrigði af járnbrautarlest sem gengur eftir einum teini eða bita (en hefbundnar járnbrautarlestir ganga á tveimur teinum), gjarnan á upphækkaðri braut á stólpum. Ýmsar gerðir einteinunga eru til en flest kerfi af þessari gerð eru notuð til fólksflutninga í borgum, skemmtigörðum eða á flugvöllum.
Fyrstu hugmyndir um lestir sem ganga á einum teini komu fram á 19. öld en náðu lítilli fótfestu. Elsta kerfið sem er enn í rekstri er í Wuppertal í Þýskalandi. Það opnaði árið 1901 og er svonefnd „sviflest“ sem byggir á því að lestarvagnarnir hanga niður af teininum sem lestin gengur eftir.[1] Fleiri slíkir hangandi einteinungar hafa verið reistir en það afbrigði sem algengast er í dag kom fram á síðari hluta 20. aldar og virkar þannig að brautin er gerð úr löngum bitum úr stáli eða steinsteypu sem yfirleitt eru lagðir ofan á stólpa þannig að brautin liggur í nokkurri hæð yfir jörðu. Lestin gengur á hjólbörðum eftir bitanum og drifin áfram af rafmótorum. Hjálparhjól með fram hliðunum á bitanum tryggja að lestin haldist á honum. Þýska fyrirtækið ALWEG varð fyrst til að framleiða þessa útfærslu einteinungs.[2] Japanski iðnrisinn Hitachi og kanadíska fyrirtækið Bombardier (nú Alstom) hafa reist flesta einteinunga af þessari gerð og eru enn að.
Einteinungur af ALWEG gerð var tekinn í notkun í skemmtigarðinum Disneyland í Anaheim í Kaliforníu árið 1959 og annar svipaður í Seattle 1962.[3] Einteinungar eru notaðir sem hluti af kerfi almenningssamgangna í nokkrum borgum, aðallega í Asíu. Nokkrir slíkir voru reistir í Japan á 20. öldinni en á þeirri 21. hafa flestir nýir einteinungar verið reistir í Kína. Lengstu og mest notuðu einteinungarnir nú eru í kínversku borginni Chongqing en leið 3 þar í borg flytur fleiri en 600.000 farþega á dag.[4][5]
Stundum hafa segulsviflestir einnig verið taldar til einteinunga en sú tækni byggir á því að lestin svífur yfir brautinni án snertingar og er drifin áfram með segulmagni. Samkvæmt algengri skilgreiningu á einteinungi þarf farartækið þó að vera breiðara en brautin sem það gengur á og ekki allar segulsviflestir uppfylla það skilyrði.[6]
Áhugamenn um einteinunga hafa talið fram ýmsa kosti þessarar tækni, eins og þann að einteinungur gengur alltaf á eigin braut sem er aðgreind frá annarri umferð á vegum og verður því ekki fyrir töfum vegna hennar. Þá hefur verið nefnt að að brautir einteinunga eru nettar að gerð og hafa minni sjónræn áhrif en önnur upphækkuð samgöngumannvirki og að braut einteinungs sé sveigjanleg þar sem hægt sé að leggja hana í krappari beygjur og brattari brekkur en hefðbundna járnbraut.[7] Á móti hefur verið bent á að einteinungar kalla á sérstaka innviði sem nýtast aðeins þeim og þær borgir sem komi sér upp einteinungum endi á að verða mjög háðar tilteknum framleiðendum þar sem tæknin sé lítið útbreidd og einhverjum tilfellum háð einkaleyfum sem takmarka notkunina.[8]
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ „Facts & Figures“. Schwebebahn. Sótt 21 nóvember 2015.
- ↑ „ALWEG - Disney/Bombardier“. The Monorail Society. Sótt 28. júlí 2025.
- ↑ „Disneyland Adds Submarine and Monorail“. Popular Mechanics. júlí 1959. Sótt 21. desember 2010.
- ↑ „重庆轨道3号线成世界上最繁忙的单轨线“. 国际在线. Afrit af upprunalegu geymt þann 5. desember 2014. Sótt 30 nóvember 2014.
- ↑ 网易. „重庆单轨里程世界第一 列车国产化率95%_网易新闻“. news.163.com. Afrit af upprunalegu geymt þann 8 júlí 2015. Sótt 1 janúar 2015.
- ↑ „Definition of Monorail“ (enska). The Monorail Society. Sótt 28. júlí 2025.
- ↑ „Steeper Grade, Smaller Curve Radius“. Hitachi Rail. Afrit af upprunalegu geymt þann 19 júlí 2011. Sótt 11. september 2010.
- ↑ Michael D. Setty og Leroy W. Demery, Jr. (25. nóvember 2002). „Conventional Rail vs. 'Gadgetbahnen'“ (enska). Planetizen. Sótt 28. júlí 2025.