Einn var góður, annar illur, þriðji grimmur

Einn var góður, annar illur, þriðji grimmur
Il buono, il brutto, il cattivo
Leikstjóri	Sergio Leone
Handritshöfundur	Age & Scarpelli Luciano Vincenzoni Sergio Leone
Söguhöfundur	Luciano Vincenzoni Sergio Leone
Framleiðandi	Alberto Grimaldi
Leikarar	Clint Eastwood Eli Wallach Lee Van Cleef Aldo Giuffrè Antonio Casas Rada Rassimov Aldo Sambrell Enzo Petito Luigi Pistilli Livio Lorenzon Al Mulock Sergio Mendizábal Antonio Molino Rojo Lorenzo Robledo Mario Brega
Kvikmyndagerð	Tonino Delli Colli
Klipping	Nino Baragli Eugenio Alabiso
Tónlist	Ennio Morricone
Fyrirtæki	PEA
Dreifiaðili	PEA
Frumsýning	23. desember 1966 (1966-12-23)
Lengd	174 mínútur
Land	Ítalía
Tungumál	Enska Ítalska Spænska
Ráðstöfunarfé	$1,2 milljónir
Heildartekjur	$38,9 milljónir
Undanfari	Hefnd fyrir dollara

Einn var góður, annar illur, þriðji grimmur (ítalska: Il buono, il brutto, il cattivo; enska: The Good, the Bad and the Ugly) er ítalskur spagettívestri frá árinu 1966 í leikstjórn Sergio Leone. Aðalleikarar myndarinnar eru Clint Eastwood sem „sá góði“, Lee Van Cleef sem „sá illi“ og Eli Wallach sem „sá grimmi“. Handritið var skrifað af Age & Scarpelli, Luciano Vincenzoni og Leone upp úr sögu eftir Vincenzoni og Leone. Kvikmyndatökustjóri myndarinnar var Tonino Delli Colli og Ennio Morricone samdi tónlistina.

Myndin er þekkt fyrir myndrænan stíl Leone, sem einkennist af samspili fjarmynda og nærmynda, stílfærðu ofbeldi og spennuþrungnum skotbardögum. Þótt myndin sé ítölsk og gerist í Bandaríkjunum var hún aðallega tekin upp á Spáni, sér í lagi í Tarbernas-eyðimörkinni í Almeríu, í Arlanza-árdalnum nálægt Hortigüela og í Sad Hill-kirkjugarðinum nærri Santo Domingo de Silos, sem var sérstaklega byggður fyrir myndina. Sagan gerist á tíma þrælastríðsins og fjallar um þrjá ævintýramenn í leit að földum fjársjóði Suðurríkjamanna, á meðan stríðið geisar í bakgrunninum. Þremenningarnir mynda með sér og svíkja hvert bandalagið á fætur öðru til þess að verða fyrstir að finna fjársjóðinn. Kvikmyndin var þriðja skiptið sem Leone vann með Eastwood og annað skiptið sem hann vann með Van Cleef.

Einn var góður, annar illur, þriðji grimmur var frumsýnd á Ítalíu 23. desember 1966. Henni var síðan dreift á alþjóðavísu og hún auglýst í Bandaríkjunum sem sú þriðja og síðasta af „dollaramyndunum“ á eftir Hnefafylli af dollurum (1964) og Hefnd fyrir dollara (1965). Myndirnar tengjast aðeins lauslega en Eastwood birtist í þeim öllum sem svipuð persóna, „nafnlausi maðurinn“. Þökk sé auknum alþjóðlegum vinsældum Leone og Eastwood vegnaði myndinni vel í kvikmyndahúsum. Hún halaði inn rúmlega 38 milljónum bandaríkjadala með aðeins um 1,2 milljóna ráðstöfunarfé. Myndin varð þannig einn arðbærasti evrópski vestri síns tíma.

Í upphafi fékk myndin blendnar viðtökur á sumum markaðssvæðum, í takt við aukna gagnrýni á spagettívestra vestan hafs. Kvikmyndir úr þessum geira höfðu oft verið gagnrýndar fyrir stílbrögð þeirra, ofbeldi og siðferðilega tvíræðni, sem gerðu þær frábrugðnar hefðbundnum vestrum frá Hollywood. Með tímanum var myndin endurmetin, einkum samhliða sýningum á henni í sjónvarpi og útgáfum fyrir heimabíó. Fólk hefur sér í lagi lofað útlit myndarinnar, klippinguna og tónlistina eftir Morricone. Í dag er gjarnan bent á myndina sem einn besta og áhrifamesta vestra allra tíma. Fjöldi annarra verka hefur vísað í myndina eða deilt á hana.

Söguþráður

Myndin hefst í suðvesturhluta Bandaríkjanna á tíma þrælastríðsins, þar sem málaliði sem kallast Sentenza (eða „Angel Eyes“ í talsetningu myndarinnar á ensku) yfirheyrir uppgjafahermann úr her Suðurríkjasambandsins til að komast að dulnefni manns sem stal farmi af gulli úr hirslu Suðurríkjamanna. Hermaðurinn, Stevens að nafni, segir Sentenza að þjófurinn kalli sig Bill Carson og reynir síðan að múta Sentenza til að fá hann til að drepa manninn sem réð hann. Stevens dregur upp byssu en Sentenza skýtur hann til bana og snýr síðan aftur til vinnuveitanda síns og drepur hann einnig.

Sögunni víkur að mexíkóskum stigamanni að nafni Tuco Ramírez, sem er á flótta undan mannaveiðurum þegar ónefndur flakkari, sem Tuco kallar „Blondie“, handsamar hann. Blondie fer með Tuco til lögreglustjóra og innheimtir handtökugjaldið. Tuco er sendur í gálgann til hengingar en rétt áður en hann er hengdur skýtur Blondie hengireipið í sundur með riffli úr fjarlægð. Blondie og Tuco flýja af hólmi og skipta með sér handtökugjaldinu. Þeir endurtaka leikinn í öðrum bæ en Blondie fær sig fljótt fullsaddan af kvörtunum Tucos og ákveður því að halda fénu fyrir sjálfan sig og skilja Tuco eftir úti í eyðimörk.

Tuco kallar saman gamla glæpagengið sitt og leitar Blondie uppi til að ná fram hefndum. Gengi Tucos er drepið í misheppnaðri fyrirsát en Tuco tekst að handsama Blondie í herbergi hans á gistiheimili og býr sig undir að hengja hann. Skot úr stórskotabyssu hæfir gistiheimilið og leggur herbergið í rúst, sem gefur Blondie færi á að flýja. Eftir langa eftirför nær Tuco Blondie aftur og neyðir hann til að ganga gegnum eyðimörkina þar til hann hnígur niður úr ofþornun. Verður þá á vegi þeirra sjúkravagn með nokkrum dauðum suðurríkjahermönnum ásamt Bill Carson, sem er nær dauða en lífi. Carson grátbiður Tuco um hjálp og lofar honum andvirði 200.000 bandaríkjadala af gulli sem hann segir grafið í Sad Hill-kirkjugarðinum. Þegar Tuco snýr aftur með vatn er Carson dáinn en hefur sagt Blondie nafnið á gröfinni þar sem gullið er grafið.

Tuco og Blondie fallast með semingi á að vinna saman en báðir neita að deila með hinum sínum upplýsingum um staðsetningu fjársjóðsins. Félagarnir dulbúa sig sem suðurríkjahermenn og hvíla sig í kaþólskri trúboðsstöð á meðan Blondie nær bata. Þar hittir Tuco fyrir bróður sinn, sem er prestur og afneitar Tuco vegna glæpalífernis hans. Þeir halda brott frá trúboðsstöðinni en eru teknir til fanga af bandaríska sambandshernum. Tuco segir hermönnunum að hann heiti Bill Carson, sem vekur athygli Sentenza, sem er staddur í fangabúðum sambandshersins í gervi undirforingja. Sentenza lætur pynta Tuco þar til hann gefur upp nafnið á kirkjugarðinum og sendir hann síðan burt til hengingar. Sentenza skynjar hins vegar að pyntingar virki ekki á Blondie og býður honum því bandalag til að finna fjársjóðinn. Tuco sleppur úr haldi og eltir gengi Sentenza að yfirgefnum bæ.

Blondie treystir ekki Sentenza og finnur því Tuco og gengur aftur í bandalag við hann. Þeir drepa saman glæpahóp Sentenza en Sentenza kemst undan. Tuco og Blondie halda áfram ferðinni en á vegi þeirra verður orrusta um mikilvæga brú yfir fljót sem þeir verða að komast yfir. Þeir sprengja brúna í loft upp til þess að herirnir hafi sig á brott. Á meðan þeir koma sprengiefninu fyrir stingur Tuco upp á því að þeir deili með sér upplýsingunum um felustað fjársjóðsins ef ske kynni að annar þeirra deyi. Tuco segir Blondie nafn kirkjugarðsins og Blondie segir Tuco að „Arch Stanton“ sé nafnið á gröfinni.

Sad Hill-kirkjugarðurinn árið 2016. Kirkjugarðurinn var byggður fyrir upptökur myndarinnar árið 1966 og var endurreistur árið 2015.

Eftir að brúin hefur verið sprengd upp æðir Tuco í átt að Sad Hill-kirkjugarðinum til að komast einn yfir gullið. Blondie nær honum þegar Tuco er að grafa upp grafstæði Stantons og Sentenza birtist skömmu síðar. Þegar í ljós kemur að ekkert gull er í gröfinni viðurkennir Blondie að hafa logið um nafnið. Hann setur síðan stein á miðja stéttina í kirkjugarðinum og segir rétta nafnið vera skrifað á hann. Þremenningarnir taka sér stöðu hver í sínu horni kirkjugarðsins og búa sig undir skotbardaga. Sentenza er fyrstur til að grípa til byssu sinnar en Blondie skýtur hann áður en hann nær að hleypa af. Tuco sér að byssan hans er óhlaðin og þegar Blondie arkar óhræddur í átt að honum rennur upp fyrir honum að Blondie hafði tæmt hana kvöldið áður.

Blondie viðurkennir fyrir Tuco að gullið er í ómerktri gröf við hliðina á gröf Stantons. Eftir að Tuco grefur upp nokkra stóra poka af gulli miðar Blondie byssu á hann og setur hann í hengisnöru. Blondie bindur hendur Tuco fyrir aftan bak og lætur hann standa ofan á óstöðugum legsteini með hengisnöruna um hálsinn. Hann tekur síðan með sér helminginn af gullinu og ríður á brott. Á meðan Tuco öskrar á Blondie að sýna miskunn skýtur Blondie í sundur hengireipið svo Tuco dettur af legsteininum með andlitið beint í sinn helming af gullinu. Tuco bölvar Blondie í sand og ösku en Blondie glottir og ríður burt yfir hæðirnar.

Leikarar

(Frá vinstri) Clint Eastwood (mynd tekin 1976), Eli Wallach (1966) og Lee Van Cleef (1967).

Þríeykið

• Clint Eastwood sem „Blondie“ (eða „nafnlausi maðurinn“). Blondie er „sá góði“ í titlinum. Hann er fámálgur og sjáfsöruggur mannaveiðari sem vinnur til málamynda með Tuco og Sentenza til að finna grafinn fjársjóð. Þótt hann sé í leit að auðæfum sýnir Blondie ákveðna mannúð með óbeit sinni á stríðinu og vorkunn með hermönnum sem deyja í átökunum. „Ég hef aldrei séð svo mörgum mönnum sóað svo illa,“ segir hann. Hann hughreystir líka dauðvona hermann með því að breiða frakka sinn yfir hann og leyfa honum að reykja af vindlingi sínum.
• Eli Wallach sem Tuco Benedicto Pacífico Juan María Ramírez (þekktur sem „rottan“). Tuco er „sá grimmi“ eða „sá ljóti“ í titlinum. Hann er málglaður og skoplega klunnalegur en þó lævís og útsjónarsamur mexíkóskur stigamaður sem er á flótta undan réttvísinni fyrir fjölda glæpa.
• Lee Van Cleef sem Sentenza (eða „Angel Eyes“ í ensku talsetningunni). Sentenza er „sá illi“ í titlinum. Hann er miskunnarlaus og sjálfsöruggur málaliði sem nýtur þess að drepa og lýkur alltaf við verk sem hann fær greitt fyrir, sem yfirleitt felast í launmorðum.

Tilvísanir

  Þessi kvikmyndagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.