Benjamin Thompson
.jpg)
Benjamin Thompson (26. mars 1753 - 21. ágúst 1814), var breskur og bandarískur herforingi, vísindamaður og uppfinningamaður. Hann fæddist í Woburn í Massachusetts, og studdi málstað konungssinna í bandaríska frelsisstríðinu en það var lið þeirra sem voru hliðhollir Bretlandi. Hann stofnaði og stjórnaði konungshollri herdeild. Þegar stríðinu lauk árið 1783 flutti Thompson til London þar sem hann var aðlaður af Georg III árið 1784. Thompson hannaði mörg herskip og var fluttur til furstadæmisins Bæjaralands þar sem hann endurskipulagði her furstadæmisins. Hann hlaut tignarheitið Reichsgraf (ríkisgreifi) árið 1792. Hann dó í París árið 1814.
Thompson fæddist og ólst upp í sveit í Woburn sem er stutt frá Cambridge í Massachussett þar sem Harvard-háskóli er. Hann varð 13 ára lærlingur hjá kaupmanni í Salem. Thompson stóð sig vel, kynntist menntafólki og fékk þar áhuga á vísindum, þekkingu og vísindalegum aðferðum. Árið 1769 gerði hann fyrstu tilraunir sínar á eðli hita og hóf bréfaskriftir við verkfræðinginn Loammi Baldwin og fleiri um þær.
Hann lifði við þröngan kost en það breyttist árið 1772 en þá kvæntist hann efnaðri ekkju Sarah Rolfe (fædd Walker) af valdastétt.
Þegar bandaríska frelsisstríðið braust út árið 1775 þá gerðist Thompson, sem nú var auðugur og áhrifamikill landeigandi, konungssinni og safnaði sjálfboðaliðum sem unnu með Bretum. Hús hans var brennt til grunna og Thomson flúði í skjól hjá breska hernum og varð þar hernaðarlegur ráðgjafi og kom árið 1781 upp eigin hersveit sem vann með Bretum og var hún kölluð Hinir amerísku dragónar konungs (King's American Dragoons).
Árið 1775 var Thompson kominn til Englands og komst fljótt til mikilla metorða hjá bresku ríkisstjórninni. Hann gerði tilraunir til að mæla styrk á byssupúðri og voru þær niðurstöður birtar 1781.
Árið 1785 flutti hann til Bæjaralands og varð þar aðstoðarmaður kjörfurstans Karls Theódórs. Thompson var í 11 ár í Bæjaralandi og á þeim tíma endurskipulagði hann herinn og stofnaði vinnuhæli fyrir fátæklinga. Hann þróaði einnig sérstaka næringarríka og ódýra súpu fyrir fátæklinga. Súpan var kölluð Rumfordsúpa.[1] Einnig hóf hann kartöfluræktun í Bæjaralandi. Thompson skoðaði og prófaði aðferðir við að elda, hita og lýsa upp og reiknaði út hlutfallslegan kostnað og skilvirkni við að nota vaxkerti, tólgar kerti og olíuljós.[2]
Hann bjó til Englischer Garten (enska garðinn) í München árið 1789 sem er enn í dag þekktur sem einn stærsti almenningsgarður í heimi. Hann var kjörinn erlendur heiðursfélagi American Academy of Arts and Sciences árið 1789.[3]
Thompson var aðlaður og gerður að ríkisgreifa árið 1791 og var titillinn Reichsgraf von Rumford. Hann valdi sjálfur greifanafnið „Rumford“ en það er eftir bænum Rumford í New Hampshire en það er eldra heiti á staðnum Concord þar sem hann og kona hans bjuggu.[4]
Benjamin Thompson þróaði ýmsar aðferðir til að varðveita hita og nýta vel eldsneyti. Hann hannaði eldavélar, arna og eldunartæki sem voru víða í notkun á hans tíð. Eldhús í spítölum og stofnunum voru skipulögð miðað við ráðleggingar hans. Hann kenndi samtímamönnum sínum að skoða opin eldstæði (e. open hearth) sem þá voru einu tæki til að elda og hita upp híbýli og skilja hve óhagkvæm slík tól væru og mikil orkusóun.
Tenglar
[breyta | breyta frumkóða]- Ekkert var honum óviðkomandi, opnuviðtal við Jón Eldon Logason arinmúrara í Sunnudagsblaði Morgunblaðsins 18. mars 2018
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Kellogg, D.O.; Baynes, T.S.; Smith, W.R. (1903). The Encyclopædia Britannica: New American supplement. A-ZUY. The Encyclopædia Britannica: A Dictionary of Arts, Sciences, and General Literature. Original 9th Ed. in 25 Vols. Werner. bls. 673. Sótt 24 janúar 2015.
- ↑ „Lamp“. The Encyclopedia Americana. 16. bindi. Encyclopedia Americana Corp. 1919. bls. 681.
- ↑ „Book of Members, 1780–2010: Chapter T“ (PDF). American Academy of Arts and Sciences. Sótt 7 apríl 2011.
- ↑ Bouton, Nathaniel (1857). The History of Concord: From Its First Grant in 1725 to the Organization of the City Government in 1853. Concord: Benning W. Sanford.