Ben Húr (kvikmynd frá 1959)
| Ben Húr | |
|---|---|
| Ben-Hur | |
 Kvikmyndaplakat eftir Reynold Brown | |
| Leikstjóri | William Wyler |
| Handritshöfundur | Karl Tunberg[a] |
| Byggt á | Ben Húr: Saga frá Krists dögum eftir Lew Wallace |
| Framleiðandi | Sam Zimbalist |
| Leikarar | |
| Kvikmyndagerð | Robert L. Surtees |
| Klipping | |
| Tónlist | Miklós Rózsa |
| Fyrirtæki | Metro-Goldwyn-Mayer |
| Dreifiaðili | Loew's, Inc.[1] |
| Frumsýning |
|
| Lengd | 212 mínútur (að undanskildum forleik og hléum)[2] |
| Land | Bandaríkin |
| Tungumál | Enska |
| Ráðstöfunarfé | $15,2 milljónir[3][4] |
| Heildartekjur | $146,9 milljónir |
Ben Húr er bandarísk kvikmynd frá árinu 1959[1] sem William Wyler leikstýrði og Sam Zimbalist framleiddi. Charlton Heston lék aðalhlutverkið sem titilpersónan Júda Ben Húr. Myndin er endurgerð af þögulli mynd með svipuðum titli frá árinu 1925 og byggir á skáldsögunni Ben Húr: Saga frá Krists dögum frá árinu 1880 eftir Lew Wallace. Handrit myndarinnar er eignað Karli Tunberg en meðal annarra sem unnu að því voru Maxwell Anderson, S. N. Behrman, Gore Vidal og Christopher Fry. Meðal leikara myndarinnar má nefna Stephen Boyd, Jack Hawkins, Haya Harareet, Hugh Griffith, Martha Scott, Cathy O'Donnell og Sam Jaffe.
Gerð Ben Húr kostaði 15.175 milljónir bandaríkjadala og hún var því dýrasta mynd kvikmyndasögunnar þegar hún kom út. Sviðsmyndirnar sem byggðar voru fyrir myndina voru jafnframt þær stærstu sem gerðar höfðu verið. Búningahönnuðurinn Elizabeth Haffenden fór fyrir 100 manna teymi sem gerði búningana og vinnustofa um 200 listamanna og verkamanna sá um að gera hundruð veggmynda og stytta sem notaðar voru í myndinni. Tökur myndarinnar hófust 18. maí 1958 og þeim lauk 7. janúar 1959. Á þeim tíma fóru tökurnar fram í 12 til 14 klukkustundir á dag, sex daga vikunnar. Forframleiðsla hófst á Ítalíu í Cinecittà í kringum október 1957 og eftirframleiðslan tók sex mánuði. Stjórnendur hjá Metro-Goldwyn-Mayer ákváðu með kvikmyndatökumanninum Robert L. Surtees að taka upp myndina á breiðtjaldi. Rúmlega 200 úlfaldar og 2.500 hestar voru notaðir við tökur myndarinnar og um 10.000 statistar. Sjóorrustan í myndinni var tekin upp með skipslíkönum í gríðarstórum tanki fyrir aftan kvikmyndaver Metro-Goldwyn-Mayer í Culver City í Kaliforníu. Níu mínútna langt vagnreiðaatriði í Ben Húr varð eitt þekktasta hasaratriði kvikmyndasögunnar og undirleikurinn, sem saminn var af Miklós Rózsa, var sá lengsti sem gerður hafði verið fyrir kvikmynd og hafði mikil áhrif á kvikmyndagerð í rúm fimmtán ár.
Ben Húr var frumsýnd í New York-borg 18. nóvember 1959 eftir 14,7 milljóna dala auglýsingaherferð. Myndin varð tekjuhæsta kvikmynd ársins 1959 og næsttekjuhæsta mynd allra tíma á eftir Á hverfanda hveli. Myndin vann ellefu Óskarsverðlaun, sem var met, þar á meðal fyrir bestu kvikmyndina, bestu leikstjórnina (Wyler), besta aðalleikarann (Heston), besta aukaleikarann (Griffith) og bestu kvikmyndatökuna í lit (Surtees). Myndin vann einnig Golden Globe-verðlaun sem besta myndin í dramaflokki, fyrir bestu leikstjórnina og besta leik í aukahlutverki (Boyd). Árið 1998 setti Kvikmyndastofnun Bandaríkjanna myndina í 72. sæti á lista yfir 100 bestu bandarísku kvikmyndirnar og taldi hana næstbestu bandarísku stórmyndina. Árið 2004 var myndin valin til varðveislu í kvikmyndasafni Þjóðskjalasafns Bandaríkjanna.[5][6]
Söguþráður
[breyta | breyta frumkóða]
Vitringarnir þrír, þar á meðal Baltasar, ferðast til Betlehem til að hylla hinn nýfædda Jesú.[b] Mörgum árum síðar, árið 26, býr Júda Ben Húr, auðugur prins af gyðingaættum, með móður sinni, Mirjam, og yngri systur sinni, Tirsu, í Jerúsalem. Ráðsmaður fjölskyldunnar, Símonídes, á dóttur að nafni Ester sem fæddist í ánauð og Júda hefur ekki séð síðan þau voru börn. Sem húsbóndi þeirra leyfir Júda (sem þykir vænt um Ester) henni að giftast leysingja og veitir henni frelsi í brúðkaupsgjöf.
Rómverskur æskuvinur Júda, Messala, snýr aftur til Jerúsalem sem tríbún og næstráðandi nýja rómverska landstjórans í Júdeu, Valeriusar Gratusar. Hann trúir á dýrð og almætti Rómar en Júda fylgir enn trú sinni og óskar eftir frelsi gyðingaþjóðarinnar. Messala krefst þess að Júda fordæmi hugsanlega uppreisnarmenn gegn honum en Júda neitar og þeir skilja í óvild. Seinna notar Messala óhappatilvik (þakhellu sem losnar af húsi Júda og hræðir hest Gratusar) sem tylliástæðu til að dæma Júda til þrælavistar á galeiðu, fangelsa Mirjam og Tirsu og handtaka Símonídes. Júda er látinn marsera ásamt öðrum föngum gegnum Nasaret og verður á vegi Jesú Krists, sem gefur honum vatn að drekka.
Júda er látinn róa á flaggskipi rómverska konsúlsins Kvintusar Arríusar. Skipinu er sökkt í sjóorrustu en Júda bjargar Arríusi frá drukknun. Þrátt fyrir að skipið farist sigrar Arríus og þegar til Rómar er komið gefur Tíberíus keisari Arríusi Júda sem þræl. Júda verður sigursæll vagnstjóri í vagnakappreiðum og Arríus ættleiðir hann sem kjörson sinn.
Júda snýr heim til Júdeu. Á leiðinni hittir hann arabíska sjeikinn Ilderím, sem elskar vagnreiðar. Í Jerúsalem finnur Júda Ester (sem giftist aldrei) í yfirgefnu húsi sínu. Júda beitir stöðu sinni sem kjörsonur Arríusar, fer á fund Messala og krefst þess að Mirjam og Tirsa verði látnar lausar. Þær finnast í fangelsi á lífi en í ljós kemur að þær eru sýktar af holdsveiki og þær eru því strax reknar frá borginni. Áður en Mirjam og Tirsa yfirgefa borgina ganga þær á fund Esterar og grátbiðja hana að segja Júda ekki hvernig fyrir þeim er komið. Ester segir Júda að þær séu látnar, sem reitir hann til ofsareiði.
Júda semur við Ilderím sjeik um að halda kappreiðar á hestvögnum í von um að sigra Messala. Í kappreiðunum ekur Messala grískum hestvagni sem rústar vögnum nokkurra keppinauta sinna en þegar hann reynir að granda vagni Júda dettur Messala úr sínum vagni og er troðinn undir hófum hestanna. Áður en Messala deyr greinir hann Júda frá því að móðir hans og systir séu á lífi og í dal hinna líkþráu.
Júda neitar að fara með Ester til að hlusta á Jesú flytja ræðu á fjallinu og fundar þess í stað með nýja landstjóranum, Pontíusi Pílatusi, sem segir honum að hann hafi hlotið rómverskan ríkisborgararétt. Júda hafnar ríkisborgararéttinum og afneitar Arríusarnafninu. Pílatus, sem óttast áhrif Júda, hvetur hann til að yfirgefa Júdeu.
Júda og Ester flytja Mirjam og hina dauðvona Tirsu frá dal hinna líkþráu og leita til Jesú Krists einmitt þegar réttarhöld Jesú eru að hefjast. Á meðan Jesús ber kross sinn um göturnar hnígur hann niður. Júda, sem áttar sig á að Jesús er maðurinn sem gaf honum vatn í Nasaret, reynir að nálgast hann en rómverskur dáti stöðvar hann.
Júda og Baltasar verða vitni að krossfestingu Jesú. Mirjam og Tirsa fela sig í helli ásamt Ester þegar fárviðri skellur á. Þegar veðrinu slotar hafa mæðgurnar læknast af holdsveikinni. Júda skilst að boðskapur Jesú um fyrirgefningu er betri en hefnd. Hann snýr aftur í hús sitt og finnur konurnar þar. Þau fallast í faðma og gleðjast yfir kraftaverkinu.
Leikarar
[breyta | breyta frumkóða]- Charlton Heston sem Júda Ben Húr
- Jack Hawkins sem Kvintus Arríus
- Haya Harareet sem Ester
- Stephen Boyd sem Messala
- Hugh Griffith sem Ilderím sjeik
- Martha Scott sem Mirjam
- Cathy O'Donnell sem Tirsa
- Sam Jaffe sem Símonídes
- Finlay Currie sem Baltasar
- Frank Thring sem Pontíus Pílatus
- Terence Longdon sem Drúsus
- George Relph sem Tíberíus
- André Morell sem Sextus
- Öll ofangreind birtast á kreditlista í byrjun myndarinnar, hinna er ekki getið.
- Laurence Payne sem Jósef
- Marina Berti sem Flavía[7][8]
- Richard Hale sem Gaspar[9]
- David Davies sem kvestor
- Ady Berber sem Mallúk[8]
- Mino Doro sem Valerius Gratus
- Duncan Lamont sem Maríus
- Howard Lang sem róðrarstjóri
- Robert Brown sem yfirmaður á galeiðu
- Lando Buzzanca sem fangi
- Giuliano Gemma sem hundraðshöfðingi
- John Le Mesurier sem læknir
- Claude Heater sem Jesús[10]
- José Greci sem María mey[11]
Neðanmálsgreinar
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Þótt Tunberg hafi verið eini skráði handritshöfundurinn unnu Maxwell Anderson, S. N. Behrman, Gore Vidal og Christopher Fry einnig að handritinu við gerð myndarinnar.
- ↑ Myndin hefst árið 1 f.Kr. með formála um fæðingu Jesú áður en titilspjaldið er sýnt, til að leggja áherslu á myndina sem „Sögu frá Krists dögum“.
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- 1 2 „Ben-Hur (1959)“. The American Film Institute Catalog of Motion Pictures. American Film Institute. Afrit af uppruna á 22 október 2022. Sótt 21 október 2022. „Production Company: Metro-Goldwyn-Mayer Corp. (Loew's Inc.); Distribution Company: Loew's Inc.“
- ↑ „Ben Hur“. British Board of Film Classification. Afrit af upprunalegu geymt þann 3 apríl 2023. Sótt 18 júlí 2015.
- ↑ Sheldon Hall, Epics, Spectacles, and Blockbusters: A Hollywood History Wayne State University Press, 2010 bls. 162
- ↑ The Eddie Mannix Ledger, Los Angeles: Margaret Herrick Library, Center for Motion Picture Study
- ↑ „Librarian of Congress Adds 25 Films to National Film Registry“. Library of Congress. Afrit af uppruna á 7 apríl 2020. Sótt 19 maí 2020.
- ↑ „Complete National Film Registry Listing“. Library of Congress. Afrit af uppruna á 19 október 2014. Sótt 19 maí 2020.
- ↑ Rooney, David (2 nóvember 2002). „Obituaries: Marina Berti“. Variety. Afrit af uppruna á 7 janúar 2024. Sótt 7 janúar 2024.
- 1 2 Harrison, Jack (19 ágúst 2016) [18. nóvember 1959]. „'Ben-Hur': THR's 1959 Review“. The Hollywood Reporter. Afrit af uppruna á 2 nóvember 2021. Sótt 7 janúar 2024.
- ↑ „Actor Who Played Rabbis, Indians, Also Recorded Classics“. Los Angeles Times. 25 maí 1981. Part I, p. 18. Afrit af uppruna á 15 ágúst 2023. Sótt 7 janúar 2024 – gegnum Newspapers.com.
- ↑ Barnes, Mike (6 júní 2020). „Claude Heater, Opera Singer Who Played Jesus in 'Ben-Hur,' Dies at 92“. The Hollywood Reporter. Afrit af uppruna á 6 júlí 2021.
- ↑ „Boot Hill: RIP José Greci“. 2 júní 2017. Afrit af upprunalegu geymt þann 29. desember 2019. Sótt 13 nóvember 2018.
