Basknesk-íslenskt blendingsmál

Vestfirðir, þaðan sem handritið með blendingsmálinu kemur

Basknesk-íslenskt blendingsmál var blendingsmál með innblæstri frá baskneskum, germönskum og rómönskum tungumálum. Það er varðveitt í íslenskum handritum með orðasöfnum frá 17. og 18. öld. Tungumálið var sennilega notað í samskiptum milli baskneskra sjómanna og þjóða við strendur Norður-Atlantshafsins, þar á meðal íslensks alþýðufólks í Vestfjörðum. Óvíst er hvar blendingsmálið varð til. Það getur hafa orðið til á Íslandi en vegna annarra evrópskra tungumála, sem koma við sögu, er hugsanlegt að málið hafi þróast annars staðar og að Baskarnir hafi komið með málið til Íslands, þar sem það varð skrifað niður.

Í skjali AM 987 4:to, sem er varðveitt hjá Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, eru tvö basnesk-íslensk orðasöfn með nöfnunum Vocabula Gallica ('frönsk orð') og Vocabula Biscaica ('Biskaja-orð'). Í lok Vocabula Biscaica, sem samtals inniheldur 278 orð, setningar og töluorð, eru sumar baskneskar setningar blandaðar með ensku, frönsku, hollensku, spænsku og þýsku orði. Basknesk-íslenskt blendingsmál er sem sé ekki blanda af basknesku og íslensku, heldur af basknesku og öðrum málum. Nafn sitt hefur það af því að það var skrifað niður á Íslandi og þýtt á íslensku.

Blendingsmálaþættir í Vocabula Biscaica

Orðanúmer	Baskneska orðasafnsins	Nútimanleg baskneska	Íslenska orðasafnsins	Íslenska
193 & 225	presenta for mi	Emadazu	giefdu mier	Gefðu mér
196	bocata for mi attora	Garbitu iezadazu atorra	þvodu fyrer mig skyrtu	Þvoðu fyrir mig skyrtu
209	fenicha for ju	Izorra hadi!	liggia þig	Móðgun samsvarandi „fuck you!“
216	presenta for mi locaria	Eman niri lokarriak	giefdu mier socka bond	Gefðu mér sokkaband
217	ser ju presenta for mi	Zer emango didazu?	hvad gefur þu mier	Hvað gefur þú mér?
218	for mi presenta for ju biskusa eta sagarduna	Bixkotxa eta sagardoa emango dizkizut	Eg skal gefa þier braudkoku og Syrdryck	Ég skal gefa þér brauðköku og súrdrykk
219	trucka cammisola	Jertse bat erosi	kaufftu peisu	Kauptu peysu
220	sumbatt galsardia for	Zenbat galtzerditarako?	fyrer hvad marga socka	Fyrir hvað marga sokka?
223	Cavinit trucka for mi	Ez dut ezer erosiko	eckert kaupe eg	Ekkert kaupi ég
224	Christ Maria presenta for mi Balia, for mi, presenta for ju bustana	Kristok eta Mariak balea bat emango balidate isatza emango nizuke nik	gefe Christur og Maria mier hval, skal jeg gefa þier spordenn	Gefi Kristur og María mér hval, skal ég gefa þér sporðinn
226	for ju mala gissuna	Gizon gaiztoa zara	þu ert vondur madur	Þú ert vondur maður
227	presenta for mi berrua usnia eta berria bura	Emaidazu esne beroa eta gurin berria	gefdu mier heita miölk og nyt smior	Gefðu mér heita mjólk og nýtt smjör
228	ser travala for ju	Zertan egiten duzu lan?	hvad giorer þu	Hvað gerir þú?

Fiskveiði var ástæða þess að basknesku sjómenn fóru til Íslands. Hvalveiðar var lengi mikilvægur iðnaður í Baskalandi, eins og maður getur séð á skilti Ondarroa-bæjar

Skjaldarmerki Snæfellsbæjar áminnir hversu mikilverð fiskiveiðin er einnig á Íslandi

Orðanúmer töflunnar eru eins og í AM 987 4:to. Setningarnar á blendingsmálinu og íslensku eru sóttar frá Deen, bls. 102-105. Nútímalegu basknesku setningarnar koma frá basknesku, ensku og frönsku Wikipediunni.

Orð af baskneskum uppruna

• atorra, atorra „skyrta“
• balia, balea „hvalur“
• berria, berria „nýr“
• berrua, beroa „heitur“
• biskusa, bixkotxa „kaka“
• bocata
• bustana, buztana „hali“
• eta, eta „og“
• galsardia, galtzerdia „sokkur“
• gissuna, gizona „maður“
• locaria, lokarria „band“
• sagarduna, sagardoa „eplavín“
• ser, zer „hvað“
• sumbatt, zenbat „hve margir“
• usnia, esnea „mjólk“

Orð af germönskum uppruna

• cavinit, fornhollensku gaar niet „ekkert“ eða lágþýsku kein bit niet „ekki neitt“
• for í setningunni sumbatt galsardia for þýðir „fyrir“ og getur komið frá mörgum mismunandi germönskum tungumálum
• for ju, notuð fyrir bæði „þú“ og „(fyrir) þér“, ensku for you „fyrir þér“
• for mi, notuð fyrir bæði „ég“ og „(fyrir) mér“, ensku for me „fyrir mér“

Orð af rómönskum uppruna

• cammisola, spænsku camisola „blússa“
• fenicha, spænsku fornicar „stunda hjúskaparbrot“
• mala, frönsku eða spænsku mal „slæmur“ eða „vondur“
• travala, spænsku trabajar „vinna“
• trucka, spænsku trocar „skipta“

Einnig annars staðar í Vocabula Biscaica og hinu basknesk-íslenska orðasafni eru mörg frönsk og spænsk orð. Til dæmis er baskneska orðið eliza „kirkja“ í byrjun orðasafnsins tengt frönska orðinu église og spænska orðinu iglesia. Þetta er þó ekki ummerki blendingsmálsins, heldur afleiðing af áhrifum frönsku og spænsku á basknesku í gegnum tíðina, enda hefur baskneska tekið mörg tökuorð frá grannþjóðum sínum. Auk þess geta margir basknesku sjómannanna sem komu til Íslands haft verið fjöltyngdir og talað frönsku og/eða spæsku. Það mundi til dæmis útskýra af hverju já er þýtt með bæði basknesku bai og frönsku vÿ (nútímaleg stafsetning oui) í lok Vocabula Biscaica.

Saga orðasafnanna

Eintakið sem er varðveit af Vocabula Biscaica er afritun gerð af Jóni Ólafssyni úr Grunnavík. Jón Helgason á Kaupmannahafnarháskóla fann afritunina, saman með Vocabula Gallica, á 3. áratug 20. aldar. Hann afritaði orðasöfnin, þýddi íslensku orðin á þýsku og sendi svo afritin til prófessors Christianusar Corneliusar Uhlenbeck í háskólanum í Leiden í Hollandi. Uhlenbeck var nafntogaður baskneskufræðingur en hann hætti við háskólann árið 1926 og gaf þess vegna orðasöfnin nemanda sínum, Nicolaas Gerard Hendrik Deen. Deen skrifaði doktorsritgerð sína um basknesk-íslensku orðasöfnin tvö, auk annars skjals með slitrum úr þriðja orðasafninu. Ritgerðin hét Glossaria duo Vasco-Islandica en hún var skrifuð á latínu en meirihluti orðanna var þýddur á þýsku og spænsku. Árið 1986 kom frumhandritið með orðasöfnunum aftur frá Danmörku til Íslands.

Slitrin af þriðja orðasafnsinu, sem nú er glatað, eru í bréfi skrifuðu af Sveinbirni Egilssyni. Í bréfinu nefndi hann skjal með átta blaðsíðum. „Þeim fylgdu 2 blöð eins stór með kátlegar glósur mér hreint óskiljandi“, skifaði Sveinbjörn en svo afritaði hann ellefu orð eins og dæmi. Orðasafnið hefur síðar glatast en bréfið með dæmunum ellefu er enn til á Landsbókasafni Íslands. Þó eru engin blendingsmáladæmi þar á meðal.

Í kringum 2008 uppgötvaðist fjórða basknesk-íslenska orðasafnið í Houghton-bókasafninu á Harvard-skólanum. Sá sem hafði skrifað ritið vissi ekki að hann væri að herma eftir basknesk-íslensku orðasafni og hafði merkt blaðið sitt með „Nokkrar latínuglósur“. Þar var hægt að greina 68 orð og stuttar setningar, sumt af því hafði þegar verið hluti af orðasafni Deens.

Tengt efni

• Algonkin-baskneskt blendingsmál
• Spánverjavígin

Heimildir

• Bakker, Peter (1987). „A Basque Nautical Pidgin: A Missing Link in the History of FU“. Journal of Pidgin and Creole Languages (enska). 2 (1): 1–30. doi:10.1075/jpcl.2.1.02bak. ISSN 0920-9034.
• Bakker, Peter; Bilbao, Gidor; Deen, Nicolaas Gerard Hendrik; Hualde, Jose Ignacio (1991). „Basque Pidgins in Iceland and Canada“. Anejos del Anuario del Seminario de Filología Vasca "Julio de Urquijo" (baskneska). 23. Diputación Foral de Gipuzkoa. Afritað af uppruna á 3 maí 2018. Sótt 7. mars 2019.
• Etxepare, Ricardo; Miglio, Viola Giula (n.d.), A Fourth Basque-Icelandic Glossary (PDF)
• Holm, John A. (1988–1989). Pidgins and creoles. Cambridge Languages Surveys. Cambridge University Press. bls. 628–630. ISBN 978-0521249805. OCLC 16468410.
• Hualde, José Ignacio (1984). „Icelandic Basque pidgin“ (PDF). Journal of Basque Studies in America. 5: 41–59.
• Hualde, José Ignacio (2014). „Basque Words“. Lapurdum (enska) (18): 7–21. doi:10.4000/lapurdum.2472. ISSN 1273-3830. Afritað af uppruna á 2. mars 2019. Sótt 7. mars 2019.
• Yraola, Aitor (1983). „Um baskneska fiskimenn á Norður-Atlantshafi“ (PDF). Saga. 21. Translated by Sigrún Á. Eíríksdóttir: 27–38. Afrit af upprunalegu geymt þann 1. mars 2019.

Handritin

• Vocabula Gallica (Frönsk orð) Geymt 1 mars 2019 í Wayback Machine – Skrifað á seinni hluta 17. aldar.
• Vocabula Biscaica (Basknesk orð) Geymt 1 mars 2019 í Wayback Machine – Afrit skrifað á 18. öld af Jóni Ólafssyni.
• Harvard-handritið Geymt 1 mars 2019 í Wayback Machine