Basknesk-íslenskt blendingsmál

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Vestfirðir, þaðan sem handrítið með blendingmálinu kemur

Basknesk-íslenskt blendingsmál var blendingsmál með innblæstri frá basknesku, germönskum og rómönskum tungumálum. Það er varðveit í íslenskum handrítum með orðasöfnum frá 17. og 18. öld. Tungumálið var sennilega notað í samskiptum milli baskneskra sjómanna og þjóða við strendur Norður-Atlantshafsins, þar á meðal íslensks alþýðufólks í Vestfjörðum. Óvíst er hvar blendingsmálið varð til. Það getur hafa orðið til á Íslandi en vegna annarra evrópskra tungumála, sem koma við sögu, er hugsanlegt að málið hafi þróast annars staðar og að Baskarnir hafi komið með málið til Íslands, þar sem það varð skrifað niður.[1]

Í skjali AM 987 4:to, sem er varðveitt hjá Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, eru tvö basnesk-íslensk orðasöfn með nöfnunum Vocabula Gallica ('frönsk orð') og Vocabula Biscaica ('Biskaja-orð'). Í lok Vocabula Biscaica, sem samtals inniheldur 278 orð, setningar og töluorð, eru sumar beskneskar setningar blandaðar með ensku, frönsku, hollensku, spænsku og þýsku orði. Basknesk-íslenskt blendingsmál er sem sé ekki blanda af basknesku og íslensku, heldur af basknesku og öðrum málum. Nafn sitt hefur það af því að það var skrifað niður á Íslandi og þýtt í íslensku.

Blendingsmálaþættir í Vocabula Biscaica[breyta | breyta frumkóða]

Orðanúmer Baskneska orðasafnsins Nútimanleg baskneska Íslenska orðasafnsins Íslenska  
193 & 225 presenta for mi Emadazu giefdu mier Gefðu mér
196 bocata for mi attora Garbitu iezadazu atorra þvodu fyrer mig skyrtu Þvoðu fyrir mig skyrtu
209 fenicha for ju Izorra hadi! liggia þig Móðgun samsvarandi „fuck you!“[2]
216 presenta for mi locaria Eman niri lokarriak giefdu mier socka bond Gefðu mér sokkaband
217 ser ju presenta for mi Zer emango didazu? hvad gefur þu mier Hvað gefur þú mér?
218 for mi presenta for ju biskusa eta sagarduna Bixkotxa eta sagardoa emango dizkizut Eg skal gefa þier braudkoku og Syrdryck Ég skal gefa þér brauðköku og súrdrykk
219 trucka cammisola Jertse bat erosi kaufftu peisu Kauptu peysu
220 sumbatt galsardia for Zenbat galtzerditarako? fyrer hvad marga socka Fyrir hvað marga sokka?
223 Cavinit trucka for mi Ez dut ezer erosiko eckert kaupe eg Ekkert kaupi ég
224 Christ Maria presenta for mi Balia, for mi, presenta for ju bustana Kristok eta Mariak balea bat emango balidate isatza emango nizuke nik gefe Christur og Maria mier hval, skal jeg gefa þier spordenn Gefi Kristur og María mér hval, skal ég gefa þér sporðinn
226 for ju mala gissuna Gizon gaiztoa zara þu ert vondur madur Þú ert vondur maður
227 presenta for mi berrua usnia eta berria bura Emaidazu esne beroa eta gurin berria gefdu mier heita miölk og nyt smior Gefðu mér heita mjólk og nýtt smjör
228 ser travala for ju Zertan egiten duzu lan? hvad giorer þu Hvað gerir þú?
Fiskveiðin var orsök að basknesku sjómenn foru til Íslands. Hvalveiðar voru lengi mikilvægur iðnaður í Baskalandi, eins og maður getur séð á skildi Ondarroa-bæjar
Skjaldarmerki Snæfellsbæjar áminnir hversu mikilverð fiskiveiðin er einnig á Íslandi

Orðanúmer töflunnar eru eins og í AM 987 4:to. Setningarnar á blendingsmálinu og íslensku eru sóttar frá Deen, bls. 102-105. Nútímalegu basknesku setningarnar koma frá basknesku, ensku og frönsku Wikipediunni.

Orð af baskneskum uppruna[breyta | breyta frumkóða]

  • atorra, atorra „skyrta“
  • balia, balea „hvalur“
  • berria, berria „nýr“
  • berrua, beroa „heitur“
  • biskusa, bixkotxa „kaka“
  • bocata[3]
  • bustana, buztana „hali“
  • eta, eta „og“
  • galsardia, galtzerdia „sokkur“
  • gissuna, gizona „maður“
  • locaria, lokarria „band“
  • sagarduna, sagardoa „eplavín“
  • ser, zer „hvað“
  • sumbatt, zenbat „hve margir“
  • usnia, esnea „mjólk“

Orð af germönskum uppruna[breyta | breyta frumkóða]

  • cavinit, fornhollensku gaar niet „ekkert“[4] eða lágþýsku kein bit niet „ekki neitt“[5]
  • for í setningunni sumbatt galsardia for þýðir „fyrir“ og getur komið frá mörgum mismunandi germönskum tungumálum[6]
  • for ju, notuð fyrir bæði „þú“ og „(fyrir) þér“, ensku for you „fyrir þér“
  • for mi, notuð fyrir bæði „ég“ og „(fyrir) mér“, ensku for me „fyrir mér“

Orð af rómönskum uppruna[breyta | breyta frumkóða]

  • cammisola, spænsku camisola „blússa“
  • fenicha, spænsku fornicar „stunda hjúskaparbrot“
  • mala, frönsku eða spænsku mal „slæmur“ eða „vondur“
  • travala, spænsku trabajar „vinna“
  • trucka, spænsku trocar „skipta“

Einnig annars staðar í Vocabula Biscaica og hinu basknesk-íslenska orðasafni eru mörg frönsk og spænsk orð. Til dæmis er baskneska orðið eliza „kirkja“ í byrjun orðasafnsins tengt frönska orðinu église og spænska orðinu iglesia. Þetta er þó ekki ummerki blendingsmálsins, heldur afleiðing af áhrifum frönsku og spænsku á basknesku í gegnum tíðina, enda hefur baskneska tekið mörg tökuorð frá grannþjóðum sínum.[7] Auk þess geta margir basknesku sjómannanna sem komu til Íslands haft verið fjöltyngdir og talað frönsku og/eða spæsku. Það mundi til dæmis útskýra af hverju er þýtt með bæði basknesku bai og frönsku vÿ (nútímaleg stafsetning oui) í lok Vocabula Biscaica.[8]

Saga orðasafnanna[breyta | breyta frumkóða]

Eintakið sem er varðveit af Vocabula Biscaica er afritun gerð af Jóni Ólafssyni úr Grunnavík. Jón Helgason á Kaupmannahafnarháskóla fannn afritunina, saman með Vocabula Gallica, á 3. áratug 20. aldar. Hann afritaði orðasöfnin, þýddi íslensku orðin á þýsku og sendi svo afritin til prófessors Christianusar Corneliusar Uhlenbeck í háskólanum í Leiden í Hollandi. Uhlenbeck var nafntogaður baskneskufræðingur en hann hætti við háskolann árið 1926 og gaf þess vegna orðasöfnin nemanda sínum, Nicolaas Gerard Hendrik Deen. Deen skrifaði doktorsritgerð sína um basknesk-íslensku orðasöfnin tvö, auk annars skjals með slitrum úr þriðja orðasafninu. Ritgerðin hét Glossaria duo Vasco-Islandica en hún var skrifuð á latínu en meirihluti orðanna var þýddur á þýsku og spænsku.[9] Ár 1986 kom frumhandritið með orðasöfnunum aftur frá Danmörku til Íslands.[10]

Slitrin af þriðja orðasafnsinu, sem nú er glatað, eru í bréfi skrifuðu af Sveinbirni Egilssyni. Í bréfinu nefndi hann skjal með átta blaðsíðum. „Þeim fylgdu 2 blöð eins stór með kátlegar glósur mér hreint óskiljandi“,[11] skifaði Sveinbjörn en svo afritaði hann ellefu orð eins og dæmi. Orðasafnið hefur síðar glatast en bréfið með dæmunum ellefu er enn til á Landsbókasafni Íslands.[9] Þó eru engin blendingsmáladæmi þar á meðal.[12]

Fyrir skömmu uppgötvaðist fjórði basknesk-íslenska orðasafnið í Houghton-bókasafninu á Harvard-skólanum.[13]

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. Helgi Guðmundsson (1979): 84.
  2. Ólíkt flestum öðrum orðum þýddi Deen ekki þetta í þýsku og spænsku í doktorsritgerðinni sinni, heldur skrifaði hann cum te coire 'elska með þér' á latínu (Deen 1938): 103. Miglio (2008): 10 meinar að fenicha for ju frekar á að skiljast eins og „fuck you!“-samsvarandi móðgun.
  3. Deen (1937): 102 staðhæfir að bocata jafngildi bokhetatu með spænsku þýðingunni colar „sigta“ eða „sía“. Íslenska jafngildið er þvodu „þvoðu“.
  4. Miglio (2008): 9.
  5. Hualde (2009): 26.
  6. Deen (1937): 104.
  7. Hualde (2009).
  8. Deen (1937): 101 og Miglio (2006): 200.
  9. 9,0 9,1 Helgi Guðmundsson (1979): 75-76.
  10. Knörr (2006): 493.
  11. Helgi Guðmundsson (1979): 75.
  12. Deen (1937): 106-107.
  13. Beluzzu (2010).

Tengt efni[breyta | breyta frumkóða]

Heimildir[breyta | breyta frumkóða]

Fyrirmynd greinarinnar var „Baskisk-isländskt pidginspråk“ á sænsku útgáfu Wikipedia. Sótt {{{mánuðurskoðað}}} 2012.