Atahualpa

Keisari Inkaveldisins Hanan Qusqu
Atahualpa
Ríkisár	1532 – 1533
Fæddur	U. þ. b. 1502
	Quito, Inkaveldinu
Dáinn	29. ágúst 1533 (u. þ. b. 31 árs)
	Cajamarca, Inkaveldinu
Konungsfjölskyldan
Faðir	Huayna Cápac
Móðir	Óvíst: Tocto Ocllo Coca, Paccha Duchicela eða Túpac Palla
Drottning	Coya Asarpay

Atawallpa, einnig kallaður Atahualpa eða Ataw Wallpa (f. í kringum 1502; d. 29. ágúst 1533), og þekktur undir ríkisnafninu Caccha Pachacuti Inca Yupanqui Inca, var síðasti eiginlegi keisari (Sapa Inka) Inkaveldisins. Hann ríkti frá apríl 1532 þar til hann var handsamaður og tekinn af lífi af Spánverjum undir stjórn Francisco Pizarro í júlí næsta ár.

Æviágrip

Atahualpa var sonur Inkakeisarans Huayna Cápac, sem lést í kringum 1525 ásamt erfingja sínum, Ninan Cuyochi, í bólusóttarfaraldri. Í fyrstu sætti Atahualpa sig við að hálfbróðir hans, Huáscar, settist á keisarastól í skiptum fyrir að vera sjálfur skipaður landstjóri yfir Quito í norðurhluta Inkaveldisins. Friðurinn á milli þeirra rann hins vegar út í sandinn á næstu árum. Atahualpa reyndi að stofna sjálfstætt ríki í Quito. Frá 1529 til 1532 áttu þeir í borgarastríði sín á milli um keisarakrúnuna. Huáscar tókst að taka Atahualpa til fanga en Atahualpa slapp úr haldi, safnaði liði og tókst síðan að handsama Huáscar eftir að hafa sigrað liðsmenn hans í nokkrum bardögum.

Um svipað leyti og Atahualpa sigraði Huáscar kom hópur spænskra landvinningamanna undir forystu Francisco Pizarro til Inkaríkisins. Atahualpa vonaðist eftir því að geta fengið Pizarro og hermenn hans til liðs við sig í innanlandsófriðnum og tók því á móti þeim í herbúðum sínum í borginni Cajamarca. Í nóvember 1532 fundaði Atahualpa með Spánverjum á aðaltorgi borgarinnar og munkurinn Valverde tilkynnti honum að páfinn hefði, sem yfirvald Guðs á jörðinni, veitt Spánverjum yfirráð í Perú og að ef Atahualpa snerist ekki til kaþólskrar trúar yrði hann brenndur á báli sem villutrúarmaður. Þegar Atahualpa fleygði frá sér Biblíu sem Valverde hafði rétt honum gerðu Spánverjar árás úr launsátri. Spánverjarnir drápu um 2.000 Inka og tóku Atahualpa til fanga.

Atahualpa bauð Pizarro himinhátt lausnargjald í skiptum fyrir frelsi sitt en þegar hann frétti af því að Huáscar hefði einnig boðið Spánverjum háar fjárhæðir fyrir lausn sína lét Atahualpa taka hann af lífi. Hann bauðst síðan til að fylla af gulli stofu sem var 20 feta löng, 18 feta breið og 7 feta há fyrir Pizarro og veita honum jafnframt tvöfalt rúmmagnið af silfri.

Pizarro féllst á skilmálana en eftir að Spánverjar tóku við lausnargjaldinu sökuðu þeir Atahualpa um landráð, samsæri gegn spænsku krúnunni og um að myrða Huáscar. Þeir réttuðu yfir honum og dæmdu hann til dauða með því að vera brenndur á báli. Eftir að Atahualpa féllst á að gangast undir skírn í júlí 1533 var hann þess í stað tekinn af lífi með vægari aðferð og kyrktur með hálsjárni.

Síðari leiðtogar Inka gerðu áfram tilkall til keisaratitilsins, ýmist sem leppstjórnendur Spánverja eða sem uppreisnarforingjar, en enginn fór með sambærileg völd og Atahualpa eða forverar hans.

Heimildir

• Cieza de León, Pedro (2005). El Señorio de los Incas. Caracas: Biblioteca Ayacucho.
• Favre, Henri (1972). Les Incas. Presses Universitaires de France.
• Kubler, George (1945). „The Behavior of Atahualpa, 1531-1533“. The Hispanic American Historical Review. 25 (4): 413–427. doi:10.2307/2508231. ISSN 0018-2168. JSTOR 2508231.
• Rostworowski, Maria (1998). History of the Inca Realm. Þýðing eftir Iceland, Harry B. Cambridge University Press. ISBN 9780521637596.
• Sarmiento de Gamboa, Pedro (1572). History of the Incas. Þýðing eftir Markham, Clements. Project Gutenberg. Afrit af uppruna á 7. mars 2024. Sótt 7. mars 2024.

Tilvísanir

Fyrirrennari: Huáscar

Keisari Inkaveldisins (1532 – 1533)

Eftirmaður: Túpac Huallpa