Stórforeldri
Stórforeldri,[1] afaforeldri[2] eða einfaldlega afi og amma, er foreldri foreldra þess einstaklings sem miðað er við, ýmist móður eða föður. Á íslensku nefnist faðir foreldris þess einstaklings „afi“ en móðir hans „amma“. Sérhver lífvera sem verður til við kynæxlun og er ekki erfðafræðilegur blendingur á fjögur stórforeldri, átta langforeldri (langömmur og langafa), sextán langalangforeldri (langalangömmur og langalangafa) og svo framvegis. Í gegnum mannkynssöguna hefur fjöldi þeirra einstaklinga sem lifa nógu lengi til að verða stórforeldri aukist, án þess að ástæður aukins langlífis séu með öllu ljósar.[3] Ein afleiðing þess er að með því að þrjár kynslóðir lifa samtíða, í stað tveggja áður, varðveitast upplýsingar betur sem annars hefðu glatast, til dæmis upplýsingar um vatnsból á þurrkatímum.[4][5]
Í tilvikum þar sem foreldrar eru ekki til staðar eða geta ekki hugsað um barn sitt (til dæmis af fjárhagsástæðum, vegna hjúskaparstöðu, veikinda eða dauða[6]) gerast stórforeldrar oft umönnunaraðilar. Í hefðbundnum samfélögum hafa stórforeldrar oft skilgreint hlutverk í uppeldi og umönnun barnabarna. Í læknisfræðilegum skilningi er stórforeldri annars stigs ættingi barnabarna sinna þar sem 25% erfðamengis þeirra skarast.[7]
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Lovísa Arnardóttir (17. nóvember 2023). „Stórforeldri nýtt orð um kynhlutlaust foreldri foreldris“. Vísir.
- ↑ „afaforeldrar“. Ritmálssafn Orðabókar Háskóla Íslands. Sótt 28.10.2025.
- ↑ Zhavoronkov, Alex (2 júlí 2013). „13 Reasons Why We Will Live Longer Than Our Parents“. Huffington Post (bandarísk enska). Sótt 23 ágúst 2018.
- ↑ Wong, Kate. „The Mysterious Downfall of the Neandertals“. Scientific American. Sótt 24. mars 2013.
- ↑ Caspari, R. (2012). „The Evolution of Grandparents“. Scientific American. 22 (2): 38–43. doi:10.1038/scientificamericanhuman1112-38. PMID 21827124.
- ↑ „8 Reasons Parents Fail to Love Their Kids“. Psychology Today (bandarísk enska). Sótt 23 ágúst 2018.
- ↑ Jónsson, E., Ólafsdóttir, G., Sigvaldason, H., & Tulinius, H. (1999). „Krabbamein í blöðruhálskirtli : ættartengsl íslenskra karlmanna“. Læknablaðið. 85 (9): 708–710.
